Ogledalo vizuelne umetnosti - Aktuelnosti - Intervju: dr. Mila Živančević Popović

Intervju: dr. Mila Živančević Popović

Krajem decembra u Italijanskom institutu za kulturu predstavljena je Studija izvodljivosti za osnivanje Centralnog instituta za konzervaciju (CIK) u Beogradu. Pripremanje projekta za osnivanje CIK-a započeto je 2002. kada su stručnjaci EU zaključili da službe zaštite baštine u Srbiji imaju najdužu tradiciju u regionu i da to čini dobru osnovu za formiranje regionalnog centra za zaštitu i konzervaciju. O značaju koji ovaj projekat ima za našu zemlju a i šire, nešto više rekla je Dr. Mila Popović-Živančević, arheolog, konzervator savetnik iz Narodnog muzeja u Beogradu, i član Ekspertkog tima koji je sastavljen od stručnjaka i predstavnika Vlada Srbije i Italije. S obzirom da je ona ujedno i direktor „Dijane“, Odeljenja za preventivnu zaštitu, Narodnog muzeja u Beogradu, koja je tokom 2007. obeležila deset godina postojanja, to je takođe bila jedna od tema ovog intervjua.

Kada je u novembru 2006. na Konferenciji u Ohridu predstavljena Studija izvodljivosti za osnivanje CIK-a predstavnici drugih zemalja iz regiona prihvatili su ovaj projekat sa velikim entuzijazmom. Kako je uopšte došlo do toga tj. ko je bio inicijator da se uradi Studija izvodljivosti tj. osnuje CIK?

Pripremanje projekta osnivanja Centralnog instituta za konzervaciju u Beogradu (CIK) započelo je još 2002. Projekat je nastao kao rezultat analize stručnjaka EU koji tada zaključuju da službe zaštite baštine u Srbija imaju najdužu tradiciju u regionu, da zauzimaju značajno mesto i poseduju ugled u regionu, da još uvek imaju sačuvane institucionalne i profesionalne resurse, i da je sve to kvalitetna baza za formiranje regionalnog centra za zaštitu i konzervaciju u odnosu na Zapadni Balkan. Tako predstavnici Vlade Republike Italije tokom 2002. stupaju u kontakt sa tadašnjim Ministarstvom kulture i predlažu pomoć u revitalizaciji službi zaštite u Srbiji i osnivanje Centralnog instituta za konzervaciju u Beogradu sa regionalnim opredeljenjima.
Od 2005. rad na novoj instituciji se intenzivira i usmerava na aktivnosti koje treba da definišu novu instituciju, pripreme odgovarajuća dokumenta i sprovedu proceduru osnivanja. Ministarstvo kulture tada formira zajednički Ekspertski tim, sastavljen od stručnjaka i predstavnika Vlada Srbije i Italije, za izradu Studije izvodljivosti, Elaborata o opravdanosti osnivanja i drugih dokumenata i pripremnih radnji, potrebnih za osnivanje Centralnog instituta za konzervaciju u Beogradu. Ekspertski tim je prvobitno činila grupa od 12 različitih stručnjaka, međutim aktivni deo koji je ujedno i okončao sve poslove na dokumentima i koji sada radi na pripremana osnivanja su: Miladin Lukić, arhitekta, konzervator savetnik iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture; Dr. Mila Popović-Živančević, arheolog, konzervator savetnik iz Narodnog muzeja u Beogradu; Radmila Petrović, hemičar, konzervator-savetnik iz Arhiva Srbije; Branka Šekarić, istoričar umetnosti, konzervator-savetnik iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture; Mikele Morana, arhitekta iz Ministarstva spoljnih poslova Italije; i Donatela Kavecali, arhitekta iz Centralnog instituta za konzervaciju u Rimu.

Kako je došlo do saradnje sa institucijama Italije i kakva će da bude dalja uloga italijanskih eksperata i institucija u CIK-u?

Italijanska strana će nastaviti da pruža stručnu, logističku i finansijsku podršku, posebno u ovoj odsnivačkoj fazi. Italijanska Vlada je već odvojila 3 miliona evra za osnivački period, ova sredstva će se ravnomerno raspoređivati po milion evra za svaku godinu od 2008 do 2011., kada CIK treba da počne da radi punim kapacitetom u odgovarajućem objektu. Sredstva Italijanske Vlade su namenska i odnose se na nabavku specijalizovane i skupe opreme koja je neophodna za institucije ove vrste i za sprovođenje edukativnih programa, koji su u potpunosti
definisani i treba da započnu već od prve polovine 2008. Italijanska Vlada u prve dve faze treba da pomogne profesionalnu obuku, specijalizaciju i osavremenjavanje znanja već postojećih konzervatora, ali i mladih stručnjaka koji će biti uključeni u delatnoti CIK.
Međutim, i Francuski kulturni centar u Beogradu veoma je zainteresovan da se uključi u razvoj nove institucije, i upravo su u toku razgovori oko načina na koji će se Francuska država što pre uključiti u ovaj proces. Isto tako, UNESCO, posebno regionalna kancelarija iz Venecije UNESCO BRESCE, zatim ICCROM iz Rima pokazuju ozbiljan interes da se direktno uključe u razne aktivnosti CIK-a, preko velikog broja različitih parnerskih razvojnih projekata, edukativnih programa i pružanja logističke, stručne i tehničke podrške.

Memorandum o saradnji na izradi predloga u vezi osnivanja CIK-a u Beogradu između Ministarstva kulture, Ministarstva nauke i zaštite životne sredine i Ministarstva prosvete i sporta Republike Srbije potpisan je 2006. Prvi korak je napravljan tj. urađena je Studija izvodljivosti a drugi deo realizacije tek predstoji. Kako se sve to odvija, s obzirom da je u pitanju vrlo kompleksan projekat ? Na čemu se trenutno radi, da li je nađena lokacija i najvažnije pitanje da li je naše društvo prepoznalo kakav značaj ima osnivanje CIK-a?

Predviđeno je da osnivanje CIK-a teče u tri faze: Prva faza od septembra 2007. do decembra 2008.; Druga faza od januara 2009. do decembra 2010.; Treća faza od januara 2011. i dalje.
U prvoj fazi se aktivira Kancelarija za osnivanje CIK-a i prvi edukativni programi. koji se smeštaju u privremeni objekat. Ministarstvo kulture upravo ovih dana rešava problem ovog privremenog prostora, gde će CIK funkcionisati do završetka nove zgrade 2011. Edukativni programi su u prvoj fazi namenjeni, pre svega, specijalizaciji i osavremenjavanju znanja već postojećih stručnjaka konzervatora-restauratora, koji će se na taj način pripremati za pune aktivnosti CIK-a, a na osnovu evropskih i svetskih standarda. Uključivaće i jedan broj mladih ljudi koji će se, zahvaljujući ovim programima, u potpunosti pripremiti za stručne poslove na konzervaciji svih vrsta kulturnih dobara. Prvi edukativni programi sa ateljeima, koji treba kroz praktičan rad da prate teorijsku nastavu, će biti ateljei za konzervaciju i restauraciju kamena i mozaika, metala, keramike, slika na platnu i papiru, i slika na drvetu – ikona.
U drugoj fazi počinju radovi na uređenju glavne zgrade CIK-a (prvih 3000 m2). Osniva se istraživačka laboratorija i nastavlja osnivanje i razvijanje ateljea za konzervaciju i restauraciju. To će biti ateljei za kamen i mozaik, zidne slike – freske, metal, keramiku, staklo i vitraž, drvo, tekstil, kostim i krzno, slike na platnu i papiru, slike na drvetu – ikone, arhivsku i bibliotečku građu.
Počinje nabavka i montiranje opreme koja zahteva stalno mesto, što će biti omogućeno aktiviranjem prve funkcionalne celine glavne zgrade. Planira se kadrovsko proširenje koje treba da prati projektovane programske aktivnosti.
Tek u trećoj fazi CIK dostiže projektovani obim: dovršava se razvoj svih sektora, i osnivaju se ateljei za konzervaciju kinotečke građe i zaštitu nematerijalnebaštine. Dovršava se nabavka i montiranje celokupne potrebne opreme. Predviđeno je da glavna zgrada CIK pokriva površinu od oko 10.000 m2, a Ministarstvo kulture sa gradom Beogradom upravo ovih dana rešava pitanje najoptimalnijeg i najracionalnijeg rešenja za stalnu zgradu CIKa.

Naše društvo i stručna javnost su prepoznali značaj CIK-a kao interdisciplinarnog, obrazovnog i naučno istraživačkog centra sa laboratorijama, ateljeima i radionicama za konzervaciju svih vrsta kulturnih dobara, kao interdisciplinarnu instituciju sa regionalnim opredeljenjima koja konzervaciju postavlja kao naučnu i stručnu disciplinu.

Najveći deo stručne javnosti smatra da će CIK omogućiti:

organizovanje integralnog sistema zaštite koji interdisciplinarno obuhvata sve vrste kulturnih dobara: arhitektonsko i spomeničko nasleđe, prirodno okruženje, arheološke lokalitete, muzejske predmete, arhivski i bibliotečki materijal, kinotečku građu i nematerijalnu baštinu;
objedinjavanje i povezivanje svih aktivnosti u delatnosti konzervacije i očuvanja kulturnih dobara kako bi se na jednom mestu okupilo sticanje i usavršavanje znanja i iskustva, istraživački rad, preventivna briga i zaštita, konzervatorski tretmani, dokumentacija o zaštiti, prezentovanje vrednosti i značaja baštine široj javnosti, finansijski izvori, specijalizovana oprema i stručnjaci;
organizovanje interdisciplinarnog obrazovanja na akademskom i stručnom nivou, povezanog sa univerzitetima;
formiranje odgovarajuće multidisciplinarne naučne i stručne baze za oblast zaštite baštine;
primenu multidisciplinarnih istraživanja u oblastima preventivne zaštite i konzervatorskih tretmana;
organizovanje jedinstvenog dokumentacionog sistema za oblast zaštite;
razvoj izdavačke delatnosti u domenu zaštite i brige za baštinu;
podizanje nivoa profesionalnosti u brizi za zaštitu i očuvanje kulturnog nasleđa; podizanje nivoa profesionalnosti u procesu odlučivanja o nasleđu; izrazitiji i kvalitetniji uticaj profesionalaca u društvenoj zajednici
jačanje komunikacija između svih učesnika u sistemu zaštite;
odgovarajuća prezentacija baštine i njene zaštite, uključivanje šire javnosti i odgovornih institucija vlasti u aktivnosti očuvanja nasleđa, razvijanje svesti o značaju i brizi za očuvanje baštine;
razvoj različitih partnerskih veza, marketinga; postavljanje konzervacije kao ekonomske kategorije u sistemu održivog razvoja.
kreiranje i sprovođenje jasno osmišljene strategije zaštite; sistematsko, dugoročno planiranje aktivnosti u delatnostima preventivne zaštite i konzervacije-restauracije.
umanjivanju, ublažavanju i eliminisanju rizika po vrednost, stanje i očuvanje baštine;
kvalitetno i pozitivno postavljanje zaštite baštine u savremeni život u okviru održivog razvoja, da se nasleđe prenosi na buduće generacije u svom očuvanom integritetu;
razvijanje regionalne saradnje u objedinjavanju i razmeni znanja, iskustva i stalnog stručnog usavršavanja;
organizovanje institucionalno jedinstvenog sistema zaštite i očuvanja baštine koji sistemski objedinjuje znanje, iskustvo, opremu, finansije i samu konzervaciju.

Vi se nalazi na čelu „Dijane“ - Odeljenja za preventivnu zaštitu Narodnog muzeja u Beogradu, čija je uloga velika u ovom procesu. Ujedno „Dijana“ ove godine obeležava deset godina postojanja. Da li ste zadovoljni dosadašnjom genezom razvoja i aktivnostima Dijane i kakvi su vam planoviza budućnost ?

Dijana« je proizašla je iz želje da se organizuje efikasan sistem zaštite u okviru muzejske mreže. Od samog početka projekat je postavljen kao sveobuhvatni, integrativni teorijski koncept zaštite, koji u jedinstven interdisciplinaran sistem zaštite uključuje sve kategorije baštine i koji koristi metodologiju preventivne zaštite za svoju primenu u praksi. Naš desetogodišnji razvoj je potvrdio ovaj konzervatorski pristup – integrativni koncept zaštite i uspešna primena metodologije preventivne zaštite su u direktnoj interaktivnoj vezi.
„Dijana“ je kao teoretski i praktični model, pilot projekat Narodnog muzeja u Beogradu počeo, 1997. kao Letnja škola za konzervaciju „Dijana“ na Karatašu. Narodni muzej je prepoznao i dozvolio razvijanje jednog ovakvog projekta, alternativnog u postojećem sistemu zaštite, i to ne samo u Srbiji već i šire. Narodni muzej je još jedanput u svojoj dugoj istoriji pokazao da ima pozitivne resurse i kreativne strukture, koje opštim kontekstima daju nova tumačenja; koje fleksibilno, živo, pragmatično i neformalno reaguje na savremene sveobuhvatne potrebe zaštite baštine; potvrdio je, da „male sredine“, rešavajući svoje nagomilane probleme dolaze do opštih strategija, da vešto koriste i prilagođavaju opšte strategije sopstvenim interesima.
„Dijana“ je insistirala na tome da je preventivna zaštita kao strategija izuzetno važna za zaštitu kulturnog nasleđa u zemljama tranzicije. Devastirana područja Balkana i Jugoistočne Evrope zahtevaju čvrst i dobro organizovan, sveobuhvatan sistem akcija i mera koji ništa ne podrazumeva već tesno povezuje na istom zadatku sve akcije muzeja, odgovornih institucija vlasti i javnost. Tako je, na Generalnoj skupštini UNESKO-a, 2003. godine, u Parizu, prihvaćena Rezolucija Srbije i Crne Gore o preventivnoj zaštiti kao osnovnoj strategiji zaštite baštine, posebno za zemlje u razvoju i tranziciji. Ovu Rezoluciju u potpunosti je pripremila „Dijana“.
Dakle, „Dijana« je u proteklih deset godina razvijala teorijski i praktičan sistem zaštite koji je počivao na interdisciplinarnom integrativnom konceptu i metodologiji preventivne zaštite, kroz primenu odgovarajuće edukacija iz svih domena brige za kulturna dobra: metodologija obrazovanja i formiranje profesionalnih kadrova; organizovanje i primena odgovarajućih uslova; čuvanja, izlaganja i transporta kulturnih dobara; primena odgovarajućih konzervatorskih tretmana; primena istraživačkog rada; organizacija sveobuhvatnog i jedinstvenog sistema dokumentacije; razvijanje izdavačke delatnosti i stručne publicistike; organizovanje interaktivne prezentacije i odnosa sa svim slojevima publike; organizovanje aktivnog odnosa sa medijima; razvijanje tesnih partnerskih odnosa na lokalnom, regionalnom i međunarodnom nivou; razvijanja marketinga i sigurnijih izvora finansiranja.
Treba istaći da je „Dijana“ razvijala edukaciju koja je počivala na interdisciplinarnoj teorijskoj i praktičnoj obuci, iz društvenih i prirodnih nauka i koja je za to koristila različite metodološke elemente: Letnje škole konzervacije; Zimsko-proletnje radionice; radionice različitog sadržaja iz teorije baštine, preventivne zaštite i konzervatorskog tretmana za profesionalce, ali i one koje su bile namenjene deci; usavršavanja, specijalizacije i specijalističke studije za stalne saradnike; seminare, konferencije, savetovanja, kursevi, radionice, okrugli stolovi.
„Dijana“ je ove programe i projekte realizuje u najvećem broju slučajeva partnerski sa renomiranim institucijama i organizacijama zaštite: ICOM, ICCROM, UNESCO, UNESCO BRESCE, ICOM SEE, C2RMF, AC Var, Muzej antike u Arlu, Muzej Makedonije, Narodni muzej Slovenije, Zemaljski muzej u Sarajevu, Muzej Krajine u Banja Luci, Narodni muzej Crne Gore, i dr.i to sa učesnika iz muzeja i institucija zaštite iz Srbije i svih zemalja regiona Jugoistočne Evrope.
Vredi istaći, da je u proteklih deset godina „Dijana“ kroz praktičnu obuku donela i konkretne konzervatorske rezultate: konzervirano je preko 5000 arheoloških predmeta od keramike i stakla, rimskih skulptura i kamene plastike, antičkog mozaika, arheoloških predmeta od ćilibara, kopija srednjevekovne arhitektonske plastike i sarkofaga. Urađeno je i preko 2500 kopija i replika arheološke keramike.
U edukativnim aktivnostima je učestvovalo skoro 400 polaznika, mladih ljudi: studenata arheologije, istorije umetnosti, etnologije, primenjene umetnosti, tehnologije, fizike hemije i sl. zatim konzervatori i kustosi iz institucija zaštite. Danas u „Dijani“ imamo formirano jezgro, od 30-35 stalnih saradnika i oni čini novu generaciju obrazovanih zaštitara koji doprinose razvoju efikasnije brige za baštinu.
Formiran je i stalni tim od oko 30 predavača iz zemlje i sveta koji učestvuje u realizaciju programa; to su eksperti sa univerziteta, specijalizovanih institucija i privatnih studija. Od 2005. i u ove programe učestvuje i šest mladih edukatora poteklih iz “Dijane”.
Iz svega što je izneto, lako se može zaključiti da je „Dijana“ danas profesionalno spremna da se direktno i jasno uključi u koncept nove institucije zaštite, i da u okviru u CIKa nastavi sa svojom regionalnom politikom preventivne zaštite u regionu Balkana.

Jedan od ključnih momenata na kojima se insistira u CIK-u je obrazovanje. Za vas u „Dijani“ je to sastavni deo vaših aktivnosti. Ali ne samo edukacija već i istraživački rad, međunarodna saradnja i td, tako da vaš program delatnosti, po mom skromnom mišljenju, ima „u malom“ razvijenu mrežu koja sadrži sve ono što CIK podrazumeva. Takođe, u „Dijani“ postoji jedina radionica u našoj zemlji koja ima potrebnu opremu i materijale za primenu konzervatorskog tretmana na staklu, potom imate aktivnu saradnju sa brojnim instutucijama zaštite u zemlji i svetu (UNESCO, ICCROM, UKIC, ICOM, Getty Institute, Muzej antike Arla i Provanse, Univerzitet Paris I, Sorbona, Narodni muzej Slovenije, Narodni muzeje Makedonije, Muzej grada Beograda i dr.). Kako to sve postižete ?

Krajnje otvorenim stavom koji uključuje u naše programe sve koji su profesionalno zainteresovani i ambiciozni. Sve naše aktivnosti u „Dijani“, Narodnom muzeju, ICOM-u, ICOM-u SEE međusobno smo povezali, usklađujemo ih sa onima na globalnom nivou koje dolaze od ICOM-a, UNESCO-a, ICCROM-a i dr. Projekti i metodološki elementi koje razvijamo za sprovođenje naših ciljeva i delatnosti dosledno se realiuzuju sa jasno definisanim planovima i sadržajima. Zbog toga se naši projekti i aktivnosti elastično i lako se prilagođavaju raznim prilikama i okolnostima, kao aktivan mozaik različitih aktivnosti uklapaju se u opšte strategije i ciljeve. Dobar deo sadašnjih regionalnih projekata, pre više godina začeti su u Srbiji i „Dijani“, a sada se kao dobro razrađeni i etablirani premeštaju u druge zemlje regiona: u Alabaniju, Makedoniju, Rumuniju, Sloveniju i sl. Značajni primera takvih projekata su: Arheološka konzervacija, Osnovi preventivne zaštite, Procena i kontrola rizika, TIEM MEP SEE, i dr.

Da li kod nas postoji još neka institucaja koja se bavi sličnim aktivnostima kao „Dijana“ ?

Ne postoji slična institucija kod nas, a ni i šire, prvenstveno zbog činjenice da je rezultat pojedinačne profesionalne inicijative u okviru nacionalne institucije, da je definisala svoje aktivnosti prema našim i regionalnim zahtevima i potrebama, da je prilagodila globalni razvoj teorije i prakse zaštite nacionalnim i regionalnim potrebama.

Kako institucije sličnog tipa u svetu funkcionišu ?

Situacija je različita. Najčešće, institucije zaštite u svetu funkcionišu kao konzervatorski centri ili instituti koji se prvenstrveno bave istraživačkim radom i primenom konzervatorskih tretmana, samo delom i edukacijom. Uvođenje preventivne zaštite u sistemsku organizaciju konzervatorskih službi još uvek je u najvećem broju slučajeva retka. Ima malo institucija u svetu koje poput Centra za konzervaciju i istraživanja muzeja Francuske (C2RMF) imaju jasno izdeferencirane departmane istraživanja, preventivne zaštite, dokumentacije i restauracije. Centralni institut za konzervaciju u Rimu ima izrazitiji edukativni karakter i funkcioniše kao obrazovni, istraživački i konzervatorski centar za arheološku i umetničku baštinu. Kanadski konzervatoski institut ili Geti institut iz Los Anđelesa imaju organizacionu strukturu i sistematizovane aktivnosti koje su kompleksnije i sveobuhvatnije i obuhvataju edukaciju, istraživanja, preventivnu zaštitu, konzervatorski tretman, prezentaciju i to za arheološke, umetničke predmete, za arhivski materijal i staru knjigu, kinotečki materijal, ali isto tako i za arhitekturu, spomenike u eksterijeru i areheološke lokalitete. U teorijskom i metodološkom smislu ove dve institucije su organizaciono najbliže strukturi CIKu.

Sve zemlje nekadašnje Jugoslavije zadržale su istu organizacionu šemu službi zaštitem, podela na nepokretna i pokretna kulturna dobra. Nažalost, ovakva podela je danas zastarela, jer se različite kategorije kulturnih dobara i njihovo okruženje međusobno i interdisciplinarno prepliću u sistemu zaštite i konzervatorskom tretmanu. Tako, od Slovenije do Makedonije funkcioniše skoro istovetan sistem sa Službama zaštite za nepokretno nasleđe, sa mrežom zavoda za zaštitu spomenika kulture na nacionalnom i lokalnom nivou i službe zaštite za pokretno nasleđe, sa mrežom muzeja, arhiva, biblioteka.

Miladin Lukić je na konferenciji za štampu a i u Studiji izvodljivost navodio nizak nivo sveti kod nas koji je doveo do niza losih intervencija na kulturnim dobrima. Da li se nešto menja na tom polju ?

Ekspertski tim za izradu Studije izvodljivosti za CIK, uradio je detaljnu analizu stanja baštine u svim segmentima, pa i u stanju profesije i rezultatima njenog sadašnjeg rada. Ova analiza pokazuje na primer da kod arhitektonske baštine, pored problema ekonomskog, političkog i administrativnog karaktera, postoje i različiti pritisci, koji maksimalno otežavaju profesionalno delovanje i utiču na rezultate i efikasnost konzervatorskih službi. Nedovoljna materijalna sredstva, loši uslovi rada i slaba organizacija službi još uvek onemogućavaju ili usporavaju realizaciju većine planiranih konzervatorskih aktivnosti. U ovakvim okolnostima zaista je otežano stručno, pravovremeno, preventivno i operativno delovanje konzervatora na zaštiti i očuvanju kulturnog nasleđa. Pored toga, nedovoljno ili neodgovarajuće obrazovanje konzervatora, predstavlja ozbiljnu smetnju iznalaženju odgovarajućeg konzervatorskog pristupa, često se koriste neprimerene konzervatorske metodekoje narušavaju integritet kulturnog dobra ili čak utiču na pojavu i razvoj destruktivnih procesa. Zbog toga se danas može čuti, ne samo u Srbiji već i u regionu, da ovakvo delovanje pojedinih službi zaštite predstavlja ozbiljnu pretnju nasleđu koja pored uobičajenih rizika karakterističnih za zemlje u tranziciji, uvodi i novu kategoriju rizika – neadekvatno delovanje samih konzervatora.

Razgovor vodila: Olivera Vukotić, decembar 2007.