Pokretači i organizatori Bijenala akvarela, Umetnička kolonija Ečka i Savremena galerija u Zrenjaninu, inicirali su na svojoj manifestaciji i niz „pratećih“ izložbi posvećenih eksperimentalnom akvarelu. Pokazalo da je takav potez bio opravdan jer se tim postavkama (re)vitalizovo zrenjaninski bijenale posvećen, u suštini, jednoj tradicionalnoj slikarskoj tehnici.

Kao „mala tehnika“ akvarel omogućava eksperiment.

U umetnosti poslednje decenije proteklog i početkom ovog veka, javlja se čitav niz umetničkih istraživanja kojima su umetnici su nastojali da „zađu“ u ontološko biće akvarela, u njegovu medijsku suštinu: od jednostavnog ispitivanja površine kao autentične zasebenosti svakog pikturalnog iskaza pa sve do najitrigrantnijeg pitanja akvarelističkog specifikuma – vode. Na ovogodišnjoj izložbi  posvećenoj akvarelističkom eksperimentu voda se prepoznaje kao centralni konstituent (Todorović, Matavulj, Bakaluca), kao sredstvo (Zirojević), kao plastička čijenica (Mlađović, Grahovac),  kao tema i motiv (Kojić, Bokan), kao povod za „prevođenje“ u video - elektronski medij (Vojvodić, Despotovski, Bokan). Voda je shvaćena kao bliska egzistencijalna tema bogata simboličkim značenjima. A ona je, prema Rečniku simbola -  materia prima. Izvor života, sredstvo očišćenja, izvor obnavljanja. Takvi metaforički i simbolički potencijali jesu snažna  inicijativa za istraživačko ponašanje i izražavanje u domenu umetnosti – pogotovo u akvarelu gde je voda strukturalni element izraza.

Usredsređenost na problem vode, na određeni način, ovoj izložbi daje i notu aktuelnosti, jer se evociraju aktuelni ekološki problemi – tako bliski aktuelnom trenutku sveta i vremena u kome živimo. No, ni u jednom od izloženih eksponata angažovani karakter „poruke“ ne proističe iz sadržaja i anegdote nego iz plastičkih rešenja, iz artističkog konteksta. To što je stav umetnika, u ovim radovima, spekulativan, istraživački i analitički svedoči o istraživačkoj serioznosti. Savremena umetnost je ozbiljna u svojim nastojanjima da se fenomeni savremenog društva efikasno tumače (i rešavaju) te se zbog toga estetski principi često preinačuju u etičke stavove. „Umetnost ima pravo na zasebnost, ne da bi se izdvojila, nego da bi bila primer drugim znanjima i praksama“, svojevremeno je zapisao Filiberto Menna, jedan od najznačajnijih zagovornika modernizma u umetnosti druge polovine dvadesetog veka. Dakle, briga o ontologiji umetnosti je, istovremeno, i briga o očuvanju autentičnih životnih, humanističkih, čak civilizacijskih vrednosti.    

U ovoj izložbenoj postavci se manifestuju rezultati radikalnih zahvata i operacija preduzetih unutar akvarelističkog medija. Umetnik istražuje, proširuje granice i mogućnosti te,  zapravo,  deluje proširenom polju akvarela. Bez obzira na svu odlučnost da se ostvare spekulativni rezultati u pojedinim ostvarenjima –u ovim eksperimentalnim radovima opstao je latentni poetski, čak lirski karakter, tako imanentan akvarelu. Kao da se prozračna poetičnost znana nam iz brojnih akvarelističkih slika u kojima se na najdirektniji način beleže prvotni, primarni, nefiltrirani doživljaji sveta, zadržala u ostvarenjima drugačijih struktura i medijskih karakteristika. Zbog toga je odista mnogo nekakve personalne ekspresivnosti i liričnosti u video ostvarenjima Bokana, Vojvodića i Despotovskog; u seriji listova sa upijenom vodom Bakaluce, u anilinskoj vodenoj boji utkanoj u strukturu hartije kod Matavulja, u tragovima vodom izazvane korozije u post-procesualnoj instalaciji  Todorovića; u pročišćenim objektima Bosiljke Zirojević, duhovitoj instalaciji i akciji Kojića, skulptoralnim i ambijentalnim instalacijama Mlađovića i Grahovca... Zapravo, svi ovi radovi svedoče o karakterističnoj fragilnosti akvarela i njegovog ukupnog konceptualnog ustrojstva. A taj utisak fragilnosti potpuno je primeren trenutku  savremenog sveta i karakterističnom ovovremenskom senzibilitetu. Zbog toga ova prateća izložba ovogodišnjeg zrenjaninskog Bijenala akvarela Srbije ima svoj puni angažovani, konceptualni, filozofski, poetski značaj, svoj umetnički i egzistencijalni smisao.

Sava Stepanov
 

Sve manje je danas likovnih manifestacija koje, poput zrenjaninskog Bijenala akvarela, predstavljaju izvestan kontinuitet naše umetničke prakse tokom više od pola veka.Taj koninuitet se ogleda i kao doslednost jednog medijskog principa, ali i kao konceptualna i formalno-stilska osobina našeg slikarstva druge polovine XX veka. Bijenale je, dakle, oblik tradicionalne likovne manifestacije koja traje već više od jedne i po decenije.

Međutim, uprkos znatnom broju prijavljenih autora (sa nekoliko stotina radova), ovakva, u suštini revijalna smotra, ne može u potpunosti predstaviti celovit profil umetničkog vremena koje pokriva niti dati uvid u najaktuelnije tokove i tedencije naše današnje likovnosti. Bijenale je, nema sumnje, ubedljiv i uzbudljiv segment globalnog stanja naše današnje umetnosti:vidljivi su generaciski rasponi, idejni i medijski koncepti u subjektivnim varijantama jezičkih normi koje doprinose svežini Bijenala.

Ako se bijenale posmatra sa stanovišta aktuelnosti, izraz duha vremena, lako se može uočiti da je on više oslonjen na tradiciju klasične moderne nego na ideje i poglede koji su uslovljeni novim elektronskim medijima, ideološkim pragmatizmom i agresivnom informativnom mrežom nove globalističke stvarnosti sveta. U takvoj situaciji ruše se nacionalne granice i etničke posebnosti, čime i sama umetnost postaje deo tog globalističkog  stanja duha vremena.Naša izložba je,dakle, pomirljiva, još uvek u duhu onih ideja koje su formirane unutar tokova kasne moderne. To, međutim ne znači da na ovoj izložbi nema smelijih pokušaja, iskoraka u onaj drugi prostor u kojem su pomirene virtuelna, fizička i duhovna stvarnost, u funkciji otkrivanja i razvijanja drugačijih jezičkih modela, bližih tehnologijama kompijutera. Konkretna analiza pojedinih priloga na ovom Bijenalu otkrila bi, dakle ,one konceptualne i mediske razlike koje su pre svega rezultat generacijskih udaljenosti i različitosti iskustva.Stariji autori, oni koji su u umetnički život ušli tokom šeste i sedme decenije prošlog veka, razvijaju svoje poetike i tehnologije koje su u znaku tradicionalnih jezičkih normi, što podrazumeva i poseban odnos prema likovnoj materiji, konkretno - akvarelu, osećajući u njoj vrednost koja ozbiljno podupire stilsku i internacionalnu dimenziju slike.Mlađi autori su manje osetljivi na lepotu i plemenitost boje i više su skloni kombinovanim tehnikama i materijalima. Njihov odnos prema slici je slobodniji, otvoreniji, u odnosu na celovitost predstave - fragmentarniji.Ali, darovitost je onaj faktor kreacije koji jezičkim strukturama daje ubedljivost i svežinu.U tim radovima oseća se izvesna identičnost sa principima postmoderne koji tolerišu i izvesne oblike eklekticizma.

Većina radova, pogotovo starijih autora, tematski su još uvek uslovljeni inspirativnim dodirom kreativne svesti sa oblicima i stanjima objektivne prirode, što svakako uslovljava karakter ikonografskog sloja akvarela: panorama pejzaža, fragmenti prirode, ljudska figura i fragmenti prozora, poneka mrtva priroda. U rasponu od klasične figuracije do oblika apstrakcije preko asocijativnih elemenata razvija se jedan ekspresivni motiv od osnovnih realističkih prerogativa do različitih tipova ekspresionističkih modela i nadrealističkih ekstrema.Izložba je dinamična, raznovrsna i slojevita, tako da se može govoriti da je ona ustvari izraz onih stvaralačkih snaga u našoj savremenoj umetnosti koje podjednako respektuju i tradiciju i savremenost.
Dodajmo na kraju da ovoliki odziv slikara svih generacija i stvaralačkih profila potvrđuje vitalnost Bijenala.

Sreto Bošnjak

AKVARELI IZ FONDA SAVREMENE GALERIJE
UMETNIČKE KOLONIJE EČKA - ZRENJANIN

Slikanje vodenim bojama – akvarel je stara tehnika poznata još u staroegipatskoj umetnosti, a njen rani istorijski razvoj ide od Kine, Japana, Indije, Persije pa preko antičke Grčke i Rima dolazi na evropski kontinent. Najranija primena akvarela je uglavnom bila u funkciji ilustrovanja i ukrašavanja rukopisa, a svoju samostalnost je polako počeo da dobija u XV veku. U XIX veku se utvrđuju pravila izvođačkog postupka u ovoj tehnici i akvarel se u ovom periodu zapaženo razvija kao slikarska disciplina. Akvarel se definiše kao slikarstvo vodenim vezivnim sredstvima koje se izvodi tankim transparentnim premazima na papiru koji boji daje luminoznost i teksturu (Ž. Turinski) i smatra se naročito finom i teškom slikarskom tehnikom (M. Jovanović). Egzistirajući dugo kao vrsta intimnih zabeleški ili kao sredstvo za lako i brzo skiciranje, akvarel je polako uspeo da se izbori za ravnopravno mesto među drugim likovnim tehnikama i da privuče umetnike koji će svoj istraživački duh i stvaralački rad posvetiti ovoj tehnici. Akvarelom se ne bave samo „specijalisti“, umetnici posvećeni ovoj tehnici koji izvode virtuozne akvarelističke bravure, već i umetnici kojima akvarel nije osnovna vokacija, već ovu tehniku koriste za istraživanje i eksperiment. Njihova dela nam pokazuju da se u okviru same tehnike mogu pronaći modusi za stvaranje novih formi, da se u akvarelu, kao slikarskoj disciplini, tokom vremena prolazilo kroz sve stilske promene i ideološke postavke kao i u drugim likovnim disciplinama. Pomeranjem granica poznate definicije akvarela od tradicionalističkog načina prikazivanja do mešanja sa drugim tehnikama uočava se u kolikoj meri je danas moguće razvijati ideju, a ostati u okviru osnovnih principa. Suštinski je akvarel, kao rezultat subjektivizma i individualnog senzibiliteta umetnika, tehnika u kojoj je autentičnost izraza imperativ.

Interesovanje organizatora Umetničke kolonije u Ečki za akvarel podstaknuto je izložbom “Akvarel likovnih umetnika Vojvodine, učesnika u radu umetničkih kolonija”, održane 1977. godine. Tom prilikom je uočeno da je akvarel kao tehnika, kao metje ali i kao prosede, egzistirao u delu pojedinih umetnika, većinom slikara, kao jedna vrsta intimnih beležaka, brzog zapisa i novih likovnih zaključaka... (Đorđe Jović). Ova izložba poslužila je kao povod za manifestaciju 'Susret akvarelista Jugoslavije' održane 1980. godine, od kada započinje redovno okupljanje akvarelista u Ečki. To su bili podsticaji za organizovanje 'Prvog bijenala akvarela podunavskih zemalja' 1991. godine, iste godine kada je ugašeno Bijenale akvarela u Karlovcima i u vreme raspada SFRJ. Pošto nije bilo moguće nastaviti ovu manifestaciju, od 1993. godine započeto je sa organizovanjem Bijenala jugoslovenskog akvarela u okviru kojeg su, pored osnovne izložbe akvarela održavane i studijske i tematske izložbe (Srpski akvarel XX veka, Akvarel kao povod za slobodne umetničke transpozicije i intrepretacije, Eksperiment u vojvođanskom akvarelu) kao i predavanja i radionice akvarela na kojima je ova tehnika sistematski analizirana, proučavana i problematizovana. Na ovim izložbama mogli su se videti vrhunski akvarelistički dometi, a sama tehnika je dobila nove kvalitete uključivanjem sve većeg broja umetnika koji su u njoj prepoznavali mogućnost za svoja umetnička istraživanja i eksperimente. Još pre dve decenije Đorđe Jović je napisao da je slika nastala akvarelom tačniji indikator od nekih drugih slikarskih i neslikarskih tehnika i materijala. Održavanjem manifestacija u kojima se tehnika akvarela afirmisala i popularisala, Umetnička kolonija Ečka je, po rečima Save Stepanova, stekla ... specifični koncept i identitet ... u okružju često disparatnih i dinamičnih postmodernističkih tokova... Pokazalo se da je opredeljenje za akvarel autentično kolonijskom delovanju, ali i aktuelnim zbivanjima na umetničkoj sceni tokom osamdesetih, i u konceptualnom i u praktičnom smislu. Akvareli nastali u Umetničkoj koloniji Ečka kao i oni izlagani na Bijenalu akvarela pokazali su da je akvarel tehnika zaista velikih izražajnih mogućnosti koja dopušta upliv novih umetničkih tendencija i koncepcija i koja u savremenoj umetnosti može imati značajno mesto i ulogu.

Fond Savremene galerije u Zrenjaninu sadrži preko osamsto akvarela umetnika iz zemlje i inostranstva. Akvareli pokrivaju period od pedesetih godina XX veka pa sve do danas, a najveći broj akvarela u fondu nastao je tokom poslednje tri decenije, od kada se započelo sa Susretima akvarelista u Umetničkoj koloniji Ečka. Kao slikarska disciplina, akvarel je u našoj sredini bio vezan za tokove kojima se kretalo slikarstvo. Međutim, tehnikom akvarela se u koloniji nisu bavili samo slikari već su i pojedini grafičari i skulptori pokazali da su ujedno i vrsni akvarelisti. Posebnu celinu akvarelističke zbirke u fondu čine lirski i intimistički zapisi ečanskog odnosno ravničarskog pejsaža. Elementarne vrednosti akvarela - lazurnost, luminoznost i transparentnost suštinski vezane za prirodne elemente, vodu, svetlost, vazduh, na izvestan način predodredile su slikanje akvarelističkih kompozicija u pleneru što je često dovodilo do interpretativnosti i deskriptivnosti u radovima. Međutim, veliki broj autora iako vezan za pejsažno slikarstvo pronašao je upravo u okviru ovog motiva mogućnosti za različite umetničke interpretacije koje u sebi nose i znatne osobine inovativnosti i različitih pokušaja eksperimenta. U tim radovima se ispituju elementarne vrednosti akvarela koje se odnose na boju, valere, toniranje, ali i struktura same slike. Ovde možemo navesti autore kao što su Jožef Ač, Milivoje Nikolajević, Zdravko Mandić, Grujica Lazarević, Endre Penovac, Franc Curk, Gabor Silađi...

Oslobađajući se tradicionalističkog shvatanja umetničkog dela promenom percepcije i recepcije njegove vizuelne strukture, akvarel, kao i slikarstvo uopšte, postepeno je izgubio uslovljenost predstavljačkog prikazivanja i sferu interesovanja preneo na ispitivanje strukture, odnosa i značenja likovnih elemenata. Ovde do izražaja dolaze mentalne i konceptualne karakteristike  dela. U tom smislu veliki broj umetnika ostaje dosledan sopstvenim likovnim istraživanjima, a akvarel im služi kao jedan od medija u kojima ih ostvaruje. Ove radove karakteriše ekspresionistički (Milenko Prvački, Dragan Karadžić, Slobodanka Šobota, Radislav Trkulja...), racionalističko-analitički (Miodrag. B. Protić, Aleksandar Cvetković, Zvonko Tilić, Ljiljana Stojanović...)  ili univerzalni likovno-poetski umetnički izraz (Zdravko Mandić, Jovan I. Rakidžić, Vlastimir Nikolić, Milan Stašević...). Preobražaj u savremenoj umetnosti doveo je do otpora tradicionalnim podelama, značenjima i shvatanjima u umetnosti. Dovode se u pitanje i često ruše prethodno ustanovljene definicije stila, umetničke forme, likovnih disciplina. Umetnici ne ograničavaju sebe medijski, stilski, tematski ili u bilo kom drugom pogledu. Pluralizam ideja i stavova omogućio je umetnicima da slobodno eksperimentišu, pa tako postepeno dolazi i do transformacije ili bolje rečeno pomeranja granica tradicionalno postavljene definicije akvarela. Neki umetnici kombinuju akvarel sa drugim tehnikama, najčešće olovkom, tušem, akrilom, pa i neslikarskim materijalima dok neki u potpunosti eksperimentišu akvarelom ispitujući njegove mogućnosti i ograničenja do krajnjih granica i uvođenjem tehničkih medija unose sasvim novu, savremenu dimenziju u radu sa ovom tradicionalnom tehnikom (Jožef Ač, Kosta Bogdanović, Vera Zarić, Dobrivoje Rajić, Branka Janković-Knežević, Milica Mrđa - Kuzmanov).

Izložba pokušava da sagleda suštinu akvarelističke zbirke Umetničke kolonije Ečka i da ilustruje razvoj i unapređivanje ove tehnike u savremenom likovnom stvaralaštvu. Na izložbi su predstavljeni radovi onih autora zastupljenih u zbirci za koje se smatra da su svojim radom u velikoj meri doprineli afirmaciji akvarela, ali i da su sopstvenim istraživačkim postupcima otvorili nove mogućnosti za rad u ovoj tehnici i njeno sagledavanje u okviru aktuelnog likovnog trenutka.