Izdavač: Muzej naivne umetnosti, Jagodina
Urednik:  Nina Krstić
Autor izložbe i tekstova: Nina Krstić


SLIKARSTVO

U toku svog postojanja, počev od 1960, Muzej naivne umetnosti će od 18 do 20.11.1969, prvi put organizovati retrospektivnu izložbu slika Emerika Feješa, povodom nedavne smrti. Na izložbi je bilo izloženo 44 dela, od toga je 19 slika iz muzejske zbirke, a ostala dela su pozajmnjena iz privatnih kolekcija. Nakon ove, sledeću retrospektivnu izložbu dela Emerika Feješa MNU je organizovao oktobra 1996. Inače, od ulaska prvih Feješevih slika u zbirku, Muzej naivne umetnosti  počev od 1963. izlaže dela Emerika Feješa, kao jednog od nezaobilaznih, vrhunskih naivnih umetnika, na svim grupnim izložbama u zemlji i inostranstvu, kao i na značajnim međunarodnim izložbama u svetu.

Proučavanju Feješovih dela, sa akcentom na dela koja se nalaze u zbirci Muzeja naivne umetnosti u Jagodini, nameće potrebu revizije mnogih dosadašnjih teza o samom umetniku i osobenosti samih okolnosti nastanka njegovog opusa.

Feješove kreacije možemo smatrati svojevrsnim, zapravo neizvesnim, atakom na konvenciju. Činjenica je da u svom radu nije uvažavao iskustva Albertijeve perspektive i svega što je u tom smislu spoznato od renesanse do danas, da je boju takođe birao apetitom pravog savremenog umetnika, bez obzira na stvarnu obojenost relano-opaženog, mada ni jedno njegovo delo nije apstrahovano do neprepoznatljivog. Dakle, ne radi se o ignorisanju postojećih konvencija u slikarstvu, već o bezuslovnom, potpunom predavanju u slikarskom činu bez predumišljaja. U toj krajnje oslobođenoj interpretaciji stvarnog izgleda građevine i otkrivamo svu liričnost Feješeve poezije.

Posmatrajući vrhunske naivne umetnike kod nas: Savu Sekulića, Bogosava Živkovića, Iliju Bosilja, Emerika Feješa, primetićemo jedinstvenu snagu likovnih izraza koja je proizišla iz hrabre, samorodne igre kontempliranja, gde je spontanost i autentičnost dovodila do preovladavanja pikturalnog nad narativnim, dakle kao u pravih modernih umetnika. Put koji počinje od sirove, amorfne mase do originalne umetničke celine, ovi moderni primitivi ipak prelaze sami. Originalnost kod vrhunskih naivnih umetnika je u samoj prirodi njihovog bića koje stvara.

Boja kod Feješa presudno utiče na crtež kao osnovu buduće slike, delujući svojom dinamikom, disonantnošću i raspusnošću, koju ističe ponekad pastozni nanos bez tonskih prelaza. Feješ nema afiniteta prema nekoj određenoj kombinaciji boja. Koristi ih sasvim spontano, što ubrzava kretanje forme. Neretko i prevodi ritam, odnosno postaje dominantni motiv svojim intrigantnim kolorističkim orkestracijama. Hromatskom apstrakcijom, Feješ odaje pikturalni temperament svojih slika, kao i sklonost ka dekoraciji.

Nemirni drhtavi grafizam, sajam šarenih tesera, ispresecanih svetlucavim i tamnim otvorima napotvoreni su likovni refleks koji daje život Feješovim fasadama. Posmatrajući ih, mi osećamo brzinu umetnikovog pulsa. Susret kolorističkih emocija biva do te mere sugestivan da u nama produkuje svojevrsni zvuk, koji ima povratno dejstvo – boju čini opipljivom, sam doživljaj snažnijim. Ovaj auditivni element Feješ postiže dinamičnom polihromijom. Aperspektivnost mnoštva malih, kolorisanih tesera (Couleur et Lumiere de France, 1967.; Sarajevo, 1967.), koji tvore disonantni mozaik, ubrzava ritam i povišava ton, koji se može uporediti sa reskim susretom činela.

Mirne površine svetloplavog i marinskoplavog, tamnosmeđeg, kojim pokriva široke površine (nebo i zemlju, pločnik i vodu) smiruju vrtoglavost arhitrava, apsida, otvora...Svojom piktoralnošću roze, rezedo, svetlo-žute tesere nas uvode u nežne zvuke, koje mogu da ponove jedino žice na harfi. Osećanja mističnog u ovom «muzičkom» ostvaranju izraženo je crnim ili tamnim homogenim površinama u vidu prozora, ulaza, otvora iz kojih kao da čujemo prigušeni zvuk crkvenih orgulja, koji čuva tajnu večnosti.

Ova nadčulna vibracija boja izaziva utisak kretanja u samoj formi. Koristeći iskustva Vasilija Kandinskog, koji tvrdi da svaka boja ima četiri zvuka, osetićemo da je na Feješovim slikama boja potpuno zamenila predmet i ispunila sliku novim sadržajem. Proces koji se otvara u njegovim slikama možemo smatrati egzibicionizmom Feješovog duha pomoću likovnih sredstava. Njegovom željom da vidi neviđeno.

Slikajući arhitektonske kompozicije, Simon Švarcenberg, takođe, gradi plošne, dvodimenzionalne, krhke fasade građevina koje pod njegovim kistom potpuno gube težinu. Tome naročito doprinose razuđene boje i tehnike gvaša (Katedrala u Ruanu, 1962; Piza, 1964) suptlnom kolorističkom igrom, zbrkom u perspektivi i alogičnim odnosom formi, ovaj strasni ljubitelj muzike, stvara sopstveni ritam i harmoniju.

Od svih naivnih umetnika koji se bave slikanjem gradskih sredina (L. Viven, S. Švarcenberg, E. Benasi, Nikifor, Nervort...), koji bi se mogli dovoditi u vezu sa Feješom, njegovo slikarstvo najviše srodnosti, a dovoljno razlike ima sa slikarstvom Lisa Vivena...

Nina Krstić

If we consider distinguished naive artists on the domestic scene: Sava Sekulić, Bogosav Živković, Ilija Bosilj, Emerik Feješ and others, we will find unique strength of pictorial expression emerging from individual contemplation, where spontaneity and authenticity led to predomination of pictorial over narrative, like in modern artists. These modern primitives pursue the path beginning with raw, amorphic mass to an original artistic whole alone. Outstanding naive artists are original in their sole creative nature.

In Feješ's work, the effect of colour upon the drawing as a basis of future painting is fundamental. Its dynamic, dissonant and unbridled use is sometimes intensified by thick application, without nuances. Feješ had no affinity for any particular combination of colours, he spontaneously introduced them into the rhythm of form. Often rhythm is taking predominant role, with its intriguing colour orchestration. Pictorial temperament of Feješ's paintings as well as his inclination to decoration is a achieved with chromatic abstraction.

A restless, trembling graphic quality, a festival of colourful stone block punctuated with bright or dark opening are original, pictorial reflection lending life to Feješ's facades. Looking at them, we feel the rapid beating of the artist's pulse. The encounter of coloured emotions becomes so suggestive that we perceive a special echo rendering the colours tangible, the experience more powerful. Feješ achieves this auditive element through dynamic polychromy. The lack of perspective in the multitude of tiny coloured stones (Coleur et Lumiere de France, 1967, Sarajevo, 1967), creating a kind of dissonant mosaic, accelerates the rhythm and heightens the tone, which can be compared with the clash of cymbals.

The quiet surfaces of light and dark blue, dark brown, covering wide areas (the sky and earth, pavement and water) bring calm to the vertigo of architraves, apses, apertures... His picturesque rose, green, light yellow stones lead us into soft tones heard only on a string of the harp. A sense of mystic in this „music“ is expressed in the black or dark homogenous spaces of windows, entrances, openings from which we seem to hear muffled sound of a church organ, preserving the secret of eternity.

This supersensitive vibration creates the sensation of movement within the form itself. Using Wassily Kandinsky's  experience who claimed that each hue had four sounds, we would sense that in Feješ's paintings colour completely replaced the object introducing new contents. The process in his paintings can be considered the exhibitionism of Feješ's spirit by using artistic means, his wish to perceive the unseen.

Painting architectural compositions, Simon Schwarzenberg also made flat, fragile, two-dimensional facades seem completely weightless. A major contribution to this effect being the use of thinned paints and gouache („Cathedral in Rouen“, 1962; „Pisa“, 1964). In delicate colour contrasts, lack of perspective and logical relationships of forms, this passionate music lover creates individual rhythm and harmony.

In looking for the parallel with the artists who paint urban scenes ( L. Vivin, Vivankos, C.S. Schwarzenberg, E. Bennassi, Nikifor, Nerwourt ), who could be brought in the connection with Feješ, Feješ's work is closest to but different enough from the work of Louis Vivin...