NAGRADE Žiri 14. Bijenala naivne i marginalne umetnosti dodeljuje: Počasno priznanje Oto Bihalji-Merin Vera Ristić, muzejski savetnik Slobodan Sanader, likovni kritičar Nagradu za ukupan umetnički rad Milan Rašić Veliku nagradu za izložena dela (slikarstvo) Vojkan Morar Veliku nagradu za izložena dela (kombinovana tehnika) Joškin Šiljan Veliku nagradu za za izložena dela (skulptura) Milan Stanisavljević Posebno priznanje za izložena dela Otkupnu nagradu Dorte Markusen (Danska) Posebno priznanje za izložena dela Roza Žarkih (Rusija) Priznanje za izložena dela Lone Vilaume (Danska) Žiri: dr Jerko Denegri, istoričar umetnosti Valerija Balaž-Art, likovni kritičar (Mađarska) Ljiljana Kojić, istoričar umetnosti Nina Krstić, istoričar umetnosti Ivana Jovanović, istoričar umetnosti

AWARDS Jury of the 14th Biennial of Naïve and MarginalArt has awarded the following artists: Honorary Recognition Oto Bihalji-Merin Vera Ristić, adviser Slobodan Sanader, art critic Award for Entire Artistic Work Milan Rašić Grand Prix for Exhibited Works (Painting) Vojkan Morar Grand Prix for Exhibited Works (Combined Technique) Joškin Šiljan Grand Prix for Exhibited Works (Sculpture) Milan Stanisavljević Special Recognition for Exhibited Works Purchase Award Dorte Marcussen (Denmark) Special Recognition for Exhibited Works Roza Žarkih (Russia) Recognition for Exhibited Works Lone Villaume (Denmark) Jury: dr Jerko Denegri, art historian Valerija Balasz Art, art critic (Hungary) Ljiljana Kojić, art historian Nina Krstić, art historian Ivana Jovanović, art historian

Muzej naivne i marginalne umetnosti u Jagodini već skoro tri decenije organizuje bijenalnu manifestaciju kao jedan od najboljih načina da se rasvetli aktuelna slika naivne i marginalne umetnosti, njeni vitalni tokovi koji preispituju postojeće kriterijume i otkrivaju smernice novih strujanja dinamičkog razvoja ove specifične oblasti savremene umetnosti. Bijenale naivne i marginalne umetnosti predstavlja vrstu preseka dostupnog dela aktuelnih pojava i tendencija u ovoj oblasti u određenom trenutku na širem međunarodnom planu, pruža afirmaciju i podsticaj najvrednijih ostvarenja, kontinuirani uvid u stvaralaštvo već potvrđenih autora definisanog autentičnog likovnog izraza, otkrivanje, praćenje i afirmisanje novih umetnika, mogućnost prikupljanja materijala za dokumentaciju i dalji naučno istraživački rad, kao i jedan od načina za pribavljanje dela potrebnih za zbirku.
Ove godine Muzej naivne i marginalne umetnosti organizuje bijenale po četrnaesti put. Selekcija radova za izložbu bijenala za stručni žiri uvek predstavlja izazov, ali nosi i odgovornost da se prepozna autentičan likovni kvalitet, originalnost, kreativnost, stilska ujednačenost i iskrenost umetničkog doživljaja, bez obzira na tematsku, tehničku, jezičku i stilsku opredeljenost autora. Poseban doprinos radu stručnog žirija Četrnaestog bijenala naivne i marginalne umetnosti dali su ugledni stručnjaci dr Jerko Denegri, jedan od naših vodećih autoriteta u oblasti moderne umetnosti i Valerija Balaž Art, likovni kritičar iz Mađarske, koji su fenomenu naivne i marginalne umetnosti mogli da pristupe iz drugačijih pozicija i svojim svežim viđenjem doprinesu objektivnosti kriterijuma za selektovanje najvrednijih ostvarenja. Članovi žirija iz Muzeja naivne i marginalne umetnosti su muzejski savetnici koji kontinuirano prate kretanja u oblasti naivne i marginalne umetnosti, Nina Krstić i Ljiljana Kojić, i kustos Ivana Jovanović.
Tokom godina karakteru bijenala i formiranju kriterijuma za selektiranje dela posebno je doprinosio stručni žiri i brojni saradnici Muzeja. Posebno se izdvajaju ugledni stručnjaci koji su razvoj fenomena naivne umetnosti pratili od samih početaka. Muzej naivne i marginalne umetnosti od ove godine dodeljuje Počasno priznanje Oto Bihalji-Merin kao omaž ovom eminentnom stručnjaku koji se ističe kao jedna od ključnih figura u proučavanju i popularizaciji naivne umetnosti kod nas i svetu. Ovogodišnji dobitnici ovog posebnog priznanja su Vera Ristić, muzejski savetnik i Slobodan Sanader, likovni hroničar, koji su proučavajući i afirmišući ovu specifičnu umetničku oblast, učestvujući u radu značajnih manifestacija naivne umetnosti od samih početaka, kao članovi žirija Prvog kvadrijenala naivnih umetnika Jugoslavije u Čačku 1962. godine i kao dugogodišnji saradnici Muzeja, dali poseban doprinos razvoju naivne umetnosti.
U prilog ideji da se Bijenale naivne i marginalne umetnosti progresivno razvija kao otvorena likovna manifestacija koja kao vitalna privlačna sila okuplja i ukršta autentične pojave velikog broja autora različitih generacija, stvaralačkih afiniteta i likovnih izraza, govori i veliko interesovanje umetnika za ovogodišnji konkurs. Od prispelih ukupno dvesta devedeset i tri dela osamdeset i dva umetnika žiri je za izlaganje odabrao ukupno devedeset i osam dela pedeset i tri umetnika iz Srbije, Makedonije, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Mađarske, Italije, Nemačke, Rusije, Danske, Turske, SAD-a i Brazila. Kao konstantna temeljna okosnica i u selekciji Četrnaestog bijenala izdvojila se najveća grupa umetnika izrazitih stvaralačkih individualnosti koji, istrajno potvrđujući autentične likovne izraze, dugi niz godina učestvuju na Bijenalu i osvajaju nagrade i priznanja. Među njima se posebno izdvajaju dobitnici Nagrade za ukupan umetnički rad na prethodnim bijenalima (Milosav Jovanović, Pal Homonai, Dušan Jevtović, Dragiša Stanisavljević, Desanka Petrov Morar, Ferenc Kalmar), kao i višestruki dobitnici nagrada i priznanja, (Milan Rašić, Milan Stanisavljević, Milanka Dinić, Jure Grgin Miloš, Ilija Filipović, Dobrosav Milojević, Životin Nikolić, Edeltraud Lehman, Barberien, Rosen Rašev i drugi). Snagom autentične intuitivne inventivnosti likovnog izraza ovi umetnici uspevaju da ostvare osobene umetničke iskaze koji potvrđuju njihove permanentne stvaralačke opsesije.
Nizu umetnika čiji su decenijama stvarani zaokruženi stvaralački opusi, izgrađenog, snažnog i samosvojnog likovnog izraza, utemeljili i trasirali put naivne i marginalne umetnosti i odlikovani Nagradom za ukupan umetnički rad, ove godine pridružuje se Milan Rašić. Tokom bezmalo šest decenija kontinuiranog pasionirano posvećenog stvaralaštva ovaj svetski klasik naivne umetnosti ostvario je osoben likovni svet izrazite individualnosti i visokih umetničkih dometa. Motivi idiličnog zavičajnog pejzaža u koje smešta stilizovane, redukovane oblike građevina, kuća, crkava, manastira i sažete scene iz svakodnevice, narodnih običaja i legendi, idealizovane su i sintetizovane predstave umetnikovog sveta doživljaja, sećanja i imaginacije. Harmonične, uravnotežene, vertikalno građene kompozicije oplemenjene su lirski rafiniranim vrednostima pastelnog kolorita. Gotovo sve površine na slici Rašić strukturalno oživljava dinamičnom mrežom fragmentarnih poteza, tačkica, crtica, zareza, kružića, ne narušavajući pritom osobenu poetičnost harmonije kojoj su podređeni svi likovni elementi na slici.
Izraziti umetnički kvaliteti dela iz različitih oblasti naivne i marginalne umetnosti na ovom bijenalu naveo je žiri da dodeli tri velike nagrade za izložena dela. Velika nagrada za izložena dela u oblasti slikarstva pripala je umetniku mlađe generacije, Vojkanu Moraru. Sasvim specifičan svet slika ovog umetnika, iako, poput svojevrsnog angelarijuma, gotovo u potpunosti posvećen jednom motivu, za njega predstavlja neiscrpan izvor inspiracije i bogatstva inventivnih varijacija osobenih, istovremeno rafiniranih i intenzivnih, likovnih doživljaja. U donjoj zoni slika umetnik predstavlja fantastičnu arhitekturu izmaštanih gradova ili manastira, okruženih krajnje stilizovanim figurama ljudskih obličja sa rukama ispruženim ka nebu, koje personifikuju duše u nepokolebljivom stremljenju ka višim sferama. Figure predstavljene sa korenima koji ih drže vezane za zemlju i još razgranatijim krošnjama kojima se protežu ka nebu, personifikuju dualizam ljudske prirode, njenu uslovljenost materijom i instinktivnu težnju ka slobodi duhovne dimenzije. Mnoštvo minijaturnih predstava ovih figura sa podignutim rukama pokrenuto je silovitom gravitacijom ka rojevima anđela raširenih krila u gornjoj zoni slike koji kao centralni pokretač kompozicije suvereno dominiraju prizorom. Čarobni svet slika Vojkana Morara doživljavamo kao čudesan prozor, otvoren ka mističnoj, duhovnoj dimenziji koja gradi novu piktoralnu realnost posebnog likovnog rafinmana.
Iako među radovima prijavljenim za Četrnaesti bijenale naivne i marginalne umetnosti kvantitativno preovladava slikarski likovni izraz, što je i očekivano budući da je skulptura oblast likovnog stvaralaštva za koju se odlučuje srazmerno manji broj autora, primetno je da ova oblast naivne i marginalne umetnosti pokazuje ohrabrujuće pomake. Za razliku od nekoliko prethodnih bijenala, gde je zabeležena određena stagnacija ove oblasti i odsustvo monolitnih, monumentalnih epskih skulpturalnih formi, na ovogodišnjem konkursu ohrabruje prisustvo većeg broja autora, pre svega renomiranih umetnika Dragiše i Milana Stanisavljevića, Ferenca Kalmara, Ilije Filipovića, a takođe i niza umetnika koji se prvi put pojavljuju na ovoj međunarodnoj manifestaciji. Bogatstvo, raznolikost i sloboda stvaralačkih izraza, tehnika, materijala i dimenzija skulptura obeležilo je ovu oblast na Četrnaestom bijenalu. Velika nagrada za izložena dela u oblasti skulpture dodeljena je Milanu Stanisavljeviću. Na monumentalnim, monolitnim skulpturama od masivnih debala umetnikova fascinacija svetom ptica dobija gotovo mitsku dimenziju. Krajnje redukovane i kondenzovane mase stilizovanih arhaičnih formi i rustična strukturalna snaga dubokih brazdi napuklina u drvetu dramatično podsećaju na neukrotivu i nesagledivu iskonsku snagu prirode.
Opravdanost kriterijuma selekcije bijenala potvrđuje i grupa mlađih autora čija su dela zapažena i nagrađena na nekoliko prethodnih bijenala a koji se i na ovom bijenalu potvrđuju kontinuitetom visokih likovnih vrednosti svojih dela (Tomislav Blagojević, Jelena Marković, Saša Petrović Berdujac i drugi). Posebno ohrabruje i pojava većeg broja umetnika koji prvi put učestvuju na ovoj međunarodnoj manifestaciji, među kojima su se delima izrazite individualnosti posebno izdvojili Joškin Šiljan, Dorte Markusen i Lone Vilaume. Velika nagrada za izložena dela u oblasti kombinovane tehnike dodeljena je Joškin Šiljanu, umetniku koji se pridružuje grupi stvaraoca novog senzibiliteta pre svega po slobodi kombinovanja tehnika i materijala, kao i po osobenosti i intenzitetu likovnog izraza. Kreativna fantazija i snaga instinktivne stvaralačke neposrednosti nagoni ovog umetnika da istražuje širok krug različitih sredstava likovnog izražavanja, neuobičajene tehnike, materijale i formate. Dela kojima se predstavlja na Četrnaestom bijenalu pokazuju njegovo interesovanje za nekonvencionalan doživljaj konstitucije umetničkog dela u slobodnom doživljavanju i poigravanju modalitetima njegovog vizuelnog i prostornog dejstva, koje posmatrača uključuju da obilaženjem oko dela učestvuje u kreaciji potpunog doživljaja umetničkog dela kao celine. Bilo da istražuje neuobičajene forme slika-objekata, ili specifične skulpturalne forme, dela Šiljana pokazuju slobodu u izboru i kombinovanju različitih materijala (drvo, platno, kanap, pruće, žica) koje različitim stvaralačkim postupcima (oslikavanje, šivenje, vezivanje, urezivanje, perforiranje) pretače u neočekivano obilje strukturalnih i kolorističkih senzacija koje izražavaju skrivene dnevnike intimnih beleški umetnikovih misli, iskustava, fascinacija, opsesija, strahova.
Muzej naivne i marginalne umetnosti od prethodnog bijenala otvara mogućnost da autori iz drugih zemalja svoje radove za žiriranje mogu poslati i putem elektronske pošte u formi fotodokumentacije, sa ciljem da se podrži i olakša učestvovanje umetnika iz udaljenih zemalja, pripadnika različitih kultura, što je za rezultat imalo njihovu brojniju prisutnost. Individualnosti likovnih izraza ovih umetnika, koji nose deo specifične likovne kulture i umetničke arome određenog podneblja, u međusobnim sinergijskim odnosima daju poseban podsticaj u kontekstu Bijenala naivne i marginalne umetnosti kao tradicionalne međunarodne manifestacije. Pored inostranih umetnika koji već dugi niz godina učestvuju na bijenalu, potvrđujući kvalitete svog likovnog izraza, Edeltraut Lehman iz Nemačke, Pala Homonaia i Ilone Tot Gombkotone iz Mađarske, Rosena Raševa iz Bugarske, Gvida Vedovata iz Italije, Dragice Kotroman iz Bosne i Hercegovine, kojima se od prethodnog bijenala pridružuju i Lidia Saškovski, umetnica ukrajinskog porekla iz Brazila, Sema Kulam iz Turske, Irene Brandt iz Nemačke i Cujoši Mamada, mladi umetnik japanskog porekla iz SAD-a, na Četrnaestom bijenalu posebno je zapažena pojava autora koji se ove godine prvi put prijavljuju za učešće, Tais Ibanez iz Brazila i dve umetnice iz Danske, Dorte Markusen i Lone Vilaume.
Posebno priznanje za izložena dela dodeljeno je Rozi Žarkih, umetnici iz Rusije koja je učestvovala na Destom bijenalu naivne i marginalne umetnosti. Specifičnom neuobičajenom tehnikom slikanja vezom na tkanini ova umetnica u dugotrajnom i predanom satvaralačkom procesu opredmećuje pikturalne celine nesvakidašnje snage i poetičnosti. Različiti bodovi kojima umetnica dočarava čitavo bogatstvo kolorita, crteža i poteza četkice, slici daju fakturu suptilne strukturacije teksture i poseban taktilni doživljaj. Roza svoje pasionirano stvaranje doživljava kao smisao života, kao borbu za dostizanje duhovne čistote i ravnoteže, kao stvaranje mosta koji povezuje svet realnosti i paralelni trepereći, neuhvatljiv imaginarni svet njene unutrašnje imaginacije i uobrazilje.
Posebno priznanje za izložena dela i Otkupna nagrada ove godine dodeljeni su Dorte Markusen, umetnici iz Danske čije je stvaralaštvo inspirisano erom savremenih urbanih fenomena i novih tehnologija, bilo da je u pitanju tradicionalna forma slike na platnu, ili oblast proširenih medija. Umetnica na slikama predstavlja urbane prizore ulica, trgova, gde dominira stilizovana arhitektura, neobično kadriranje i slobodna primena inverzne perspektive i kombinovanja različitih uglova posmatranja. Snažno geometrijski svedene, pročišćene kompozicije diskretno su oživljene malim žanr sižeima. U savremenom dobu globalnog širenja novih informacionih i komunikacionih tehnologija koje, neminovno postavljajući čitav niz novih izazova i mogućnosti, menjaju našu stvarnost u svim segmentima, kao neizbežan se javlja i njihov uticaj na percepciju i izraz umetnika. Ovu novu oblast stvaralačkog izražavanja umetnici doživljavaju kao polje neograničenih varijacija umetničkih sloboda koje intrigira njihovu maštu. Istražujući mogućnosti slobode umetničkog izražavanja u okvirima proširenih medija danska umetnica u instalaciji Alfabetske radnje u H dimenziji tradicionalnu formu slika na platnu u obliku jedne celine koju čini dvadeset i devet slika manjeg formata kombinuje sa blogom kao specifičnom virtuelnom interaktivnom formom, koja svojom višedimenzionalnom i vremenski neograničenom prirodom ovo delo čini otvorenim, u stalnom stvaralačkom procesu i razvoju koji nikada nije završen ni definitivno zatvoren. Težeći da ostvari što potpuniju slobodu stvaralačke kreacije i da uspostavi što širu komunikaciju svoje umetnosti, čineći je dostupnom neograničenom broju ljudi i interaktivnošću otvarajući mogućnost intervencije publike u okviru svog bloga na adresi www.abxd.dortemarcussen.dk, Dorte Markusen ovoj instalaciji uključuje još jednu neograničenu vremensku i prostornu - H dimenziju.
Priznanje za izložena dela žiri je dodelio umetnici iz Danske, Lone Vilaume, koja se takođe prvi put pojavljuje na Bijenalu. U slikama manjih formata, u kojima dominira  svedenost kompozicije i svih likovnih elemenata, umetnica postiže intenzivnu izražajnost teme, ideje, forme i kolorita. Scene iz svakodnevice, najčešće ljudi u starijem dobu, koje ostavljaju utisak vedrog sveta u veseloj atmosferi dokolice, prožete su specifičnim, ponekad dvosmislenim humorom. Oblici krajnje stilizovani, naznačeni jednostavnim crtežom naglašene ekspresivnosti, koji izražavaju fizionomije gotovo na ivici karikaturalnosti, i intenzivan kolorit jarkih boja, često komplementarno postavljenih, grade upečatljive, harmonične celine. Četrnaesti bijenale naivne i marginalne umetnosti u celini ostavlja utisak izazovnog stvaralačkog mozaika različitih umetničkih senzibiliteta, kao jedan od mogućih dinamičkih preseka koji je informativan u onoj meri u kojoj je dostupni materijal pružao dovoljno podataka za što istinitiju sliku o današnjem stanju u naivnoj i marginalnoj umetnosti. Neakademska, nekonvencionalna oblast umetnosti autentičnih samobitnih nesputanih zakonitosti živi je, vitalan, kompleksan organizam koji pulsira spletom različitih senzibiliteta i izrazitih individualnosti, koje se u svojoj slojevitosti međusobno ne isključuju. Oblast naivne i marginalne umetnosti, koja snagom imaginacije, kreativnom fantazijom i čistotom instinktivne stvaralačke iskrenosti minimalizuje zadate kulturne i umetničke kanone i stvara nove, dualizmom sublimiranog odnosa prirode i tehnologije, kao riznicom iz koje crpe nepreglednu slobodu izbora, egzistira kao jedna od vitalnih plodonosnih stvaralačkih spona između tradicije i savremenosti.

Ivana Jovanović