We are many*
Mnogi stabilni društveno-politički sistemi ne bi mogli da se pohvale umetničkim događajem koji se u kontinuitetu održava 27 godina. Kako je u tom slučaju moguće da se u uslovima čestih promena društvenog sistema, ekonomskoj neizvesnosti i političkim previranjima, skoro tri dekade u Srbiji organizuje umetnički (neprofitabilni) simpozijum koji, kao jedan od retkih aktera domaće likovne scene, podstiče i održava savremenu umetničku produkciju? Takođe, treba naglasiti da se takav umetnični centar nalazi u svojevrsnoj poluperiferiji u odnosu na centralistički uređenu državu, čije je kulturno, političko i ekonomsko središte Beograd. Ako se razlozi traže samo u postojanju prirodnih resursa koji omogućavaju realizaciju skulptura u terakoti, onda bi se otvorila nova pitanja: zašto ne postoje centri sa sličnom tradicijom, kvalitetom rada i savremenim angažmanom koji afirmišu skulpturu u drvetu, metalu ili kamenu u Srbiji, ili zašto nema simpozijuma za skulpturu velikog formata u terakoti u svetu?
Decentralizacija umetničke scene, ukoliko i postoji, odvija se obično pod patronatom državnog establišmenta i kao proizvod oficijelne državne politike, što u slučaju Terre ne stoji. Odnosno, tokom svojih proteklih tridesetak godina, Terra je nailazila na različiti prijem državnog aparata, koji bismo mogli da definišemo kao: potpuno podržavanje aktivnosti, rezervisanu podršku, nepodržavanje i krajnji, negativni odnos koji je težio zatvaranju simpozijuma. Globalno gledano, od perioda osamdesetih odnosi između margina i centara bili su vrlo promenljivi, na šta je uticalo sukcesivno smanjivanje državne teritorije, često premeštanje društvene moći i menjanje utemeljenih odnosa, osnovnih navika, znanja i »vladajućih» istina. Tokom 90-tih godina u Srbiji, u društvenom stanju opšte nesigurnosti i apatije, razlika između centra i periferije postaje zanemarljiva. Celokupna lokalna umetnička scena, u poređenju s evropskom, sve više nosi karakteristike provincijalne i marginalne. U takvoj situaciji bolje su se snašle manje sredine, kao što je to slučaj sa Kikindom, koje su svoju geografsku izolovanost shvatile kao prednost, i u uslovima agresivne nacionalističke državne politike uspele da postignu visok stepen društvene solidarnosti, koherentnosti i lokalnog zajedništva. Afirmacija umetničkog i kreativnog centra, kakav je Terra, predstavljala je izraz otvorenog otpora i bunta protiv vladajućeg državnog i umetničkog sistema Srbije i zavisila je isključivo od inicijative i sposobnosti delovanja samih učesnika - pojedinaca, zainteresovanih za slobodu i veći zamah u umetničkom i kreativnom radu. Dugotrajnost i kontinuitet ovog umetničkog projekta zavisila je od samih kikinđana, podržavaoca i radnika Terre i naravno od Slobodana Kojića, vajara i osnivača Terre, kojeg je težnja da se napadnu pravila društvenog okruženja i njegovih instrumenata moći, od umetnika učinila i menadžerom, koji je svoju intimu stavio u službu javnosti, a svoje umetničko delo proširio ovom kolektivnom, participativnom, javnom tvorevinom.
Osim kontinuiteta i dugog umetničkog angažovanja, Terra je specifična po afirmaciji skulpture velikog formata, prvenstveno izvedene u glini, ali i po specifičnom ukrštanju zapadno-evropske umetničke tradicije i one koja dolazi iz južnih zemalja, odnosno iz regiona drugačijih umetničkih tradicija i senzibiliteta (daleki Istok, južna Azija, Afrika, Latinska Amerika). Kontekstualna umetnička praksa afirmisala je uspostavljanje relacija između umetnosti i društva, usmeravajući nas ka političkim, sociološkim, naučnim i kulturnim fenomenima kao neophodnim elementima za nastanak i realizaciju umetničkog dela i bitnim preduslovima za istraživanje i analiziranje umetničkog akta. Postavlja se pitanje koliko smo mi upoznati sa drugim kulturama i koliko sposobni za čitanje umetničkih radova ne-zapadnih civilizacija, kao ravnopravnih nama? Terra je od samog svog nastanka negovala različitost, kao osnovu za ravnopravnost u umetničkom izrazu, ne podležući se trenutnim, aktuelnim, lokalnim tokovima kao jedinim i osnovnim. Nasuprot monokulture uma, ovaj policentrični kognitivni okvir omogućavao je umetnicima, učesnicima simpozijuma, veliku slobodu u eksperimentisanju i likovnom istraživanju, što je rezultiralo veoma značajnom kolekcijom skulpture, koja nam pored uvida u domaće umetničke tokove, približava internacionalnu umetnost i kulturu. Iskustvo bliskosti sa specifičnim materijalom i načinom rada je zajedničko za sve učesnike Terre, bez obzira iz koje kulture dolaze, što nas upućuje na postojanje kompleksnih relacija između umetnika, stvaraoca sa jedne strane i prirode sa druge. Konvergencija prirode, umetnosti i nauke, postignuta u radu ovog simpozijuma ukazuje na značaj ne samo društveno-političkog i kulturnog konteksta, već i na uticaj prirodne sredine na nastanak umetničkog rada.
Da je Terra postala mesto susreta sa drugim i drugačijim, a ipak bliskim i razumljivim svedoči i njen dvadesetsedmi saziv koji su činili učesnici: Noriko Šibata (Noriko Shibata) iz Japana, Faisal Sajed El Kaser (Faisal Sayed Ahmed Ahmed Sayed Ahmed El Kasser) iz Egipta, Kristian Viljarolo (Cristian Vigliarolo) iz Italije, Radomir Branisavljević i Tomislav Todorović iz Srbije. Insistiranje na kontaktu sa prirodom istaknuto je u radovima svih učesnika, a naročito Kristijana Viljarola koji skulpturu gradi kao organsku formu kroz princip natura naturata, koji podrazumeva stvaralačku prirodu, koja proizvodi i stvara sama iz sebe. Umetnik na prirodnom materijalu, glini upotrebljava znak progresivne prirode (prstenovanje, godovanje, pupljenje) kao fakturu kojom modelira strukturu rada, stvarajući vrlo realistične forme kao krajnje rezultate svojih istraživanja (kit, vodeni prstenovi). Noriko Šibata takođe istražuje organsku, prirodnu formu, ali kroz ukazivanje na povezanost ili razdvojenost različitih elemenata. Njene asocijativne strukture sastavljene od snažnih, konstruktivnih blokova razbijaju/spajaju suptilne, organske forme, bliske mikroorganskim vezivnim elementima, ukazujući na bliskost različitosti kao primarnu odliku prirodnosti. Faisal Sajed El Kaser je umetnik u čijem radu je vidljiva povezanost prirodnih i arhitektonskih formi. Njegove stupnjevito organizovane kontrukcije, sa mnogim ispustima i prolazima, bliske pozorišnim kulisama, ukazuju na autorovo veliko scenografsko i kostimografsko iskustvo, kao i uticaj Egipatske kulture iz koje dolazi. Uticaji sopstvenog podneblja, tradicije i mitologije, vidljivi su takođe i u radovima Radomira Branisavljevića. Naizgled opredmećene forme, nisu nastale kao produkt istraživanja industrijske kulture i predmeta koje je stvorio čovek, već kao autorovo sintetičko poimanje prirode i čoveka, čija bliskost čini osnovni resurs opšteg napretka. Dijalog sa prirodom prisutan je i u radovima Tomislava Todorovića, ali kroz izražajno bavljenje skulptorskim problemima (masa, volumen, odnos upotrebljenog materijala). Osnovu njegovih radova čini minimalistička forma koju on dalje razgrađuje dinamičkim elementima koji reprezentuju njegov odnos prema vremenu, materijalu i prostoru u kojima skulptura nastaje i sa kojima komunicira.
Skulpture nastale u okviru 27. saziva Terre potvrđuju da su u umetnosti bitni uticaji lokalnih senzibiliteta, prirodnog okruženja, tradicija, specifičnih kultura, religija, društvenih uređenja i načina života. Takođe, Terra je aktivni deo internacionalne umetničke scene koju čine mnogobrojne kontinentalne, nacionalne, regionalne i lokalne scene, mikrozajednice u kojima se istovremeno odvijaju raznovrsne umetničke prakse, sa nepreglednim medijskim i jezičkim mogućnostima. Ciljevi koji su zajednički mnoštvu ovih kreativnih centara, a bliski Terri su: jednake mogućnosti za umetničko delovanje i razvoj, podjednako uvažavanje, međusobna saradnja i koegzistencija različitih kulturnih identiteta.
„Može li svako umetničko delo predstavljati princip nade i intrigantan (romantičan) plan za bekstvo? Imamo mnogo raznih lica (*we are many) ispod same površine - zajedno i pojedinačno, kroz višestruke zamišljene svetove koji se kriju u nama” (Daniel Birnbaum, Making Worlds, La Biennale di Venezia, 2009, strana 191)
Sanja Kojić Mladenov
