Na teritoriji Istočnog rimskog carstva, i u nekim zemljama Mediterana koje su sa Vizantijom bile povezane na ekonomskom, političkom i religijskom planu, više od hiljadu godina negovana je umetnost, monumentalna i svečana, koja je slavila jedinstvenu spregu božanske mudrosti i ljudske duhovnosti.

U svojoj suštini vizantijska umetnost je bila religiozna umetnost. Njen karakter je odredila vera istočno pravoslavne orijentacije, sa svojim teološko- filozofskim sistemom poimanja sveta. Njen zadatak je bio da srednjevekovnom čoveku, pomoću likovnih predstava određenog kanona i ikonografije, predoči verske istine i bude put za njegovo uvođenje u više sfere duhovnosti.

****

Kada se krajem dvanaestog i početkom trinaestog veka ova umetnost prvi put pojavila kod nas, srpska država je bila u usponu, na pragu svog političkog i ekonomskog procvata. Crkva se izborila za samostalnost, a prosvećeni pojedinci i društvena elita prihvatili su grčko - vizantijsko obrazovanje i kulturu. U početku razvijajući se pod snažnim uticajima istoka pristiglim iz centara velikih stvarlačkih snaga Soluna i Carigrada i upečatljivih upliva zapadne estetike (naročito vidljivih na arhitekturi i kamenoj dekoraciji raških crkava), ova umetnost je vrlo brzo dobijala karakter zrele, autohtone, autentične umetnosti, neretko najviših kvaliteta, koja je u svom razvoju prolazi kroz nekoliko faza. Period Nemanjine vladavine obeležio je kasno komninski stil, koji se fragmentalno sačuvao u Bogorodičinoj crkvi kod Kuršumlije, Đurđevim stupovima kod Rasa. Monumentalno slikarstvo se neguje u XIII veku u Žiči, Studenici, Mileševi, Pećkoj Patrijaršiji, Sopoćanima. Klasicizam Milutinove škole karakterističan za prvu polovinu XIV veka daje izvanredno slikarstvo u crkvama manastira Hilandara, u Kraljevoj crkvi u Studenici, Gračanici. Čak i u teškim i nesigurnim vremenima Turske najezde nastaje senzibilno slikarstvo Moravske škole čiji su Ravanica, Kalenić, Lazarica, Manasija najizrazitiji primeri.

Iako je još dugo posle pada Carigrada u Srbiji živopisanje imalo svoje mesto, vizantijska umetnost je vremenom podelila sudbinu vizantijske države. Kao umetnost koja je slavila najvažnije događaje iz biblijske istorije, definisane programom sa preciznim uputstvima sadržaja scena, načina predstavljanja svetačkih ličnosti, doživljena je kao statična i tradiconalna. Posebno zbog činjenice da se tokom trajanja vizantijske istorije ikonografija menjala samo u nijansama, i u okviru kanona, ova umetnost je polako ustupala mesto modernijim shvatanjima.

Interesovanje za vizantijsku umetnost kod nas zabeleženo je (ponovo) krajem XIX i početkom XX veka. Najpre u nauci, u kojoj zahvaljujući naporima stručnjaka, arhitekata i istoričara umetnosti koji su radili na otkrivanju, popisivanju i valorizaciji našeg srednjevekovnog blaga, ova oblast postaje predmet naučnog istraživanja.

I u krugovima slikara i arhitekata, vizantijska umetnost dobijala je sve više poklonika. Veliki broj crkava i profanih građevina projektuje se u neovizantijskom stilu. Osniva se udruženje Zograf 1927. godine, sastavljeno od slikara koji smatraju da je obnova srednjevekovnog slikarstva jedini način za stvaranje osobenog, nacionalnog i savremenog stila. Zabeležen je i veliki broj pojedinačnih delovanja u tom pravcu. Međutim, nekritično primenjivanje obrazaca i iskustava srednjevekovnih zografa i neimara u vremenu toliko različitom od srednjeg veka, nije dalo veće rezultate.

Tek je pristup prve posleratne generacije umetnika doneo svežinu i inovaciju. Pošavši od toga da umetnički doživeti znači transponovati i doživljeno objektivisati posredstvom svoga –individualnog filtera, ovi umetnici istraživanja usmeravaju ka preobražaju srednjevekovne umetnosti, prenoseći (pre svega) formu stare umetnosti na najslobodniji način u modernu umetnost. Kada se ima u vidu da je baš tih godina u našem političkom i društvenom životu suvereno vladala komunistička ideja, ova povezanost sa srednjevekovnom umetnošću, čini se još neobičnijom i zanimljivijom.

U kolekciji koju je sakupio Rajko Mamuzić čak je četvoro umetnika inspiraciju pronašlo u vizantijskoj umetnosti. Među prvim umetnicima koji su srednjevekovnu umetnost povezali sa savremenom umetnošću su Aleksandar Tomašević i Lazar Vozarević. Duhom srednjevekovne umetnosti prožeto je i stvaralaštvo Ljubinke Jovanović i Milorada Bate Mihailovića.

Još dva umetnika čija se dela čuvaju u Zbirci Mamuzić nalaze inspiraciju u umetnosti koja se negovala u periodu vladavine vizantijske države. To su Lazar Vujaklija i Mića Popović koji koriste folklornu umetnost stećaka i narodnu umetnost za svoja likovna uobličenja. Međutim, njihovi radovi po svojoj suštini, ipak, izlaze iz okvira ove teme.

***********

U slikarstvu Aleksandra Tomaševića snagom kohezije prožimale su se stara i nova umetnost. Uzroke za to treba tražiti kako u detinjstvu i mladosti umetnika, tako i u njegovom kasnijem angažmanu.Tomašević je odrastao na Kosovu u porodici u kojoj se tradicija negovala. Godinama je skupljao ikone, nakit, keramiku i nameštaj i tako dobro poznavao te predmete, da je čak i najraritetnijim mogao da odredi poreklo. Godine 1948. i 1949. radio je kao učenik francuskih slikara koji su kopirali freske u Sopoćanima i iste godine proveo je jedan semestar u ateljeu za fresku kod profesora Docus de la Haille, u Escole nationale supeieure de beaux arts u Parizu. Posle 1952. godine kada se zaposlio u Zavodu za zaštitu spomenika kulture često je boravio u crkvama i manastirima Srbije, Crne Gore i Makedonije. Predan rad na kopiranju fresaka i njegova istinska zainteresovanost za savremena likovna kretanja doprinela su da Tomašević u svom delu uspostavi duhovnu sponu između te dve umetnosti.

Ekspresionističke portrete, mrtve prirode i pejzaže Tomašević je radio na Akademiji i kratko posle nje. Sa umetničkim sazrevanjem i sagledavanjem mogućnosti sopstvenog ukorenjivanja u starom slikarstvu, njegova umetnost se menja. Uspešno izbegavši zamku podražavanja, sklon jednostavnim rešenjima umetnik se često opredeljuje za one motive na fresakama koji imaju simboličnu ulogu i deluju kao isečci iz većih ikonografskih šema. Ispisuje ih savremenim likovnim jezikom i uvodi ih u novo vreme, sasvim drugačijih duhovnih kvaliteta. Za mnoge od tih kompozicija mogu se pronaći predlošci čija je likovna rešanja koristio. Kompozicije Vaze iz Peći za predložak imaju detalje sa freske Rođenje Bogorodice iz manastira Pećke Patrijaršije. Čaše saposudama u kompozicijama, Pehar sa čašom, Enterijer , Mrtva priroda sa ribom, Beli pehar, i mnogim drugim preuzete su iz scena Pričešće apostola, Tajne večere, Svadbe u Kani. U ovim radovima predmet je sveden na linearan opis uz opštu i radikalnu redukciju palete, umetnik teži čvrstoj i homogenoj celini klasicističke jasnoće.

Međutim, za razvoj Tomaševićević kasnijih slikarskih faza veći značaj je imala inspiracija koju je pronašao u fasadama vizantijskih crkava. U kompozicijama kao što su Danilova priprata u Peći, (1958.); Pećka Patrijaršija, (1958.); Lipljanska crkva,(1962.); Gračanička priprata, (1963.) umetnik je kombinovao horizontalne i vertikalne ritmove fasadnog sistema zdanja, nagoveštavajući svoja interesovanja za strogu geometrijsku apstrakciju. U isto vreme njegovu pažnju sve više je privlačila umetnost koja je negovana u narodu u vreme srpske srednjevekovne države ali i vekovima kasnije, čije je poreklo u fresko slikarstvu i crkvenom mobilijaru. U ovim predmetima prepoznao je ornamentalni simbol i znak, čije je odnose, harmonije i ritmove, koristio za sadržaje slike koje je gradio po sopstvenim zakonima. Razvijajući ovu ideju i dalje, umetnik je lepio ili pričvršćivao kanelirane elemente: kvadrate, trouglove i pravougaonike na obojenu panel ploču, postižući gotovo op-artistička rešenja.

Metodično razvijajući svoj filozofsko idejni sistem Tomašević je ornametiku Kosova uveo u apstraktno slikarstvo, odnosno u ličnu varijantu geometrijske apstrakcije čime je zauzeo visoko mesto na našoj likovnoj sceni i postao vrlo aktuelan u savremenoj evropskoj i svetskoj umetnosti.

***********

Lazar Vozarević je na početku svog stvaralaštva tražio uzore u starim umetnostima, pre svega etrurskoj, kritskoj, starogrčkoj, da bi vremenom sve više interesovanja pokazao i za vizantijsku fresku (prva faza) i ikonu (druga faza). Smatrajući da između freske i savremenog slikarstva postoji bliskost u likovnom jeziku, povezao je linearne kubističke sinteze sa kompozicionim rešenjima monumentalnog živopisa u svojoj prvoj fazi, figurativnog slikarstva u takozvanoj kubizirajućoj Vizantiji.

Među prvim kompozicijama u kojoj se srećemo sa ovim načinom rada je Oplakivanje iz 1954. godine. Kompoziciju freske Oplakivanje Hristovo iz crkve sv. Pantelejmona manastira Nerezi, u kojoj su oko centralne ležeće muške figure, postavljene jedna ženska u poluležećem i jedna muška u desnom delu slike, Vozarević je u celini ponovio. Ne uključujući u svoja likovna istraživanja temu u smislu njenog višeslojno teološkog značenja, Vozarević je Oplakivanje ispisao nekom vrstom kubističke linearnosti uz konstruktivnu jasnoću i čvrsto definisane površine dajući ovoj sadržini sasvim novo značenje i ličan pečat.

Kompozicije Majka i dete i Materinstvo, u svojoj osnovi imaju ikonografske tipove Bogorodice sa Hristom, pre svih Bogorodice Odigitrije, Umilenije, Bogorodice Pelagonitise. Bez obzira da li koristi njihova kompoziciona rešenja u celini ili samo detalje tih kompozicija, umetnik ih uvek nepogrešivo uvodi u savremeno slikarstvo novog originalnog izraza. Izvanredan primer toga je slika u vlasništvu Galerije Rajka Mamuzića Materinstvo iz 1955. godine koja je ponovila šemu ikone Bogorodice Pelagonitise tj tipa Bogorodice koji se kod nas predstavlja i pod tim imenom se pojavljuje od Starog Nagoričina. Na slici kao i na ikoni možemo videti isti položaj razigranog Hrista odnosno deteta u naručju majke, čija je glava zabačena, a lice priljubljeno uz njeno. Sličnost je vidljiva čak i u boji koja u vizantijskoj umetnosti ima i simboličko značenje (Bogorodica je obučena u maforion crvene boje koja je simbol božanskog ognja ljubavi kojim je zaogrnuta i plavi himation (donja haljina) kao simbol ljudske prirode). Međutim, ova uzbudljiva celina izvedena po postulatima kubizma ima sve karakteristike savremene slike.

U osnovi slika iz ciklusa Porodica kriju se ktitorske kompozicije ili čak Svete porodice koje su karakterističnije za zapadno slikarstvo. Prenoseći osnovnu šemu ikone ili freske Vozarevićeva dela imaju jasnu kompoziciju. Na njima vlada mir i dostojanstvenost.

Početkom šezdesetih godina umetnika je privuklo apstraktno slikarstvo i enformel, ali je interesovanje za Vizantiju ostalo. U početku Vozarević svoje kompozicije gradi tako što preko osnove najčešće crvene ili zlatne boje nabacuje crne, crvene, mrke lazurne tonove, iscrtavajući tankim linijama figure sa starih slika. Pri čemu, slojeviti nanosi boje, laka i zlata, kao neka vrsta uzdržane poetske hromatike, asociraju «na uveličan delić čađi potamnelog, patiniranog pozađa kakve ikone». Vrlo brzo ove crteže sa zlatnih ili crvenih podloga zamenjuje sa kvadratnim, pravougaonim ili krstolikim oramentima obrazovanim pravilnim ukucavanjem kružnih i kvadratnih zakivaka, uz upotrebu zlatne boje koja u srednjem veku ima posebno značenje. Iako u istoriji naše primenjene umetnosti, nisu sačuvani predmeti u kojima zakivci imaju dekorativnu vrednost, oni se mogu videti na manastirskim vratima, škrinjama, oružju, na vojnoj opremi. Dajući im novu funkciju i estetiku Vozarević ih je transformisao i direktno uveo u najsavremeniji likovni eksperiment toga doba.

Za samo dve decenije, slikarstvo Aleksandra Tomaševića i Lazara Vozarevića prošlo je kroz vrlo živ umetnički razvoj u kojem su obraćanja Vizantiji imala sasvim različite karaktere. U prvim fazama njihovog rada interesovanje za Vizantiju imalo je racionalnu osnovu. Umetnici su, po sopstvenom svedočenju, svesno postavili sebi cilj da se što više približe onim našim tekovinama koje su odavno priznate u svetu, a koje se kod nas ne koriste. Svojim eksperimentom uspeli su da postignu sličnost vidljivu na prvi pogled sa vizantijskim slikarstvom.

Vremenom su pronašli put i za uspostavljanje dublje veze između ove dve umetnosti. Posebno su uspešno povezali savremeni izraz sa onim elementima stare umetnosti koji u okviru fresko slikarstva imaju dekorativnu ulogu i koji se kao varijacija pojavljuju i neguju u narodnoj umetnosti na upotrebnim predmetima. U radovima nastalim u ovom periodu više nije bilo prepoznatljivih motiva sa vizantijskih freska i ikona, ali je postao prisutniji istinitiji doživljaj stare umetnosti i njeno prihvatanje i transformacija. Na Vozarevićim platnima pojavila se patina i tajanstvenost dok se kod Tomaševića prepoznaje duh i kolorit karakterističan za stare kosovske tkanine, pojaseve, ćilime...

*********