Ovaj višegodišnji projekat doveo je do
niza značajnih rezultata. Najpre,
pobuđena je pažnja javnosti za ovaj nedovoljno istražen arheološki lokalitet,
pokrenuto je pitanje o stanju naše arheološke baštine,
formiran je tim za konzervaciju mozaika (sada deo CIK-a) obučen u skladu sa savremenim pristupima konzervaciji,
razvijena je međunarodna naučna i stručna saradnja, i naposletku,
sačuvan je deo vrednog kulturnog nasleđa.
Projekat obnove mozaika je sada u završoj fazi, i u planu je da njegovi rezultati, zajedno sa fazama rada, budu predstavljeni na izložbi u Muzeju Antički Arl, u organizaciji Centralnog instituta za konzervaciju u Beogradu i Ministarstva kulture Republike Srbije.
Projekat ”Eksperimentalna arheologija”
„Eksperimentalna arheologija - tradicionalne proizvodnje keramike’’ je interdisciplinarni projekat zaštite tradicionalnih proizvodnji arheološke i etnološke keramike.
Značaj koji zauzima vinčanska neolitska keramika u našoj kulturnoj baštini, ali i baštini šireg regiona Balkana i Evrope, kao i neispitanost tehnologije i tehnike izrade ove keramike, odredile su predmet istraživanja kojim je započet ovaj projekat. Reč je o rekonstrukciji tehnike i tehnologije vinčanske kasnoneolitske keramike sa lokaliteta Vinča - Belo Brdo.
Najvažniji ciljevi ovog projekta su:
- zaštita tradicionalne proizvodnje keramike kao vida nematerijalne kulturne baštine;
- naglašavanje važnosti kopija i replika arheološke keramike kao akvizicija;
- isticanje značaja vinčanske arheološke keramike na formiranje kulturnog identiteta;
- ukazivanje na arheološku keramiku kao neiscrpan izvor inspiracija za savremeni suvenir i umetničko stvaralaštvo uopšte.
U pitanju je autorski projekat dr Mile Popović Živančević i mr Vesne Svobode iz jula 2003. godine.
Ovaj projekat delimično se poklopio sa projektom Filozofskog fakulteta, Odeljenja za arheologiju ’’Vinčanska kultura, kontekst, sirovine i komunikacije’’, koji je takođe imao za cilj rekonstrukciju proizvodnje vinčanske neolitske keramike. Na taj način je zajednički predmet istraživanja odredio partnerske odnose.
Istraživački tim čine stručnjaci različitih profila iz više institucija: Narodni muzej u Beogradu; Odeljenje za preventivnu zaštitu “Dijana” na početku projekta, sada Centralni institut za konzervaciju u Beogradu – CIK; Filozofski fakultet, Odeljenje za arheologiju; Rudarsko-geološki fakultet; Fakultet primenjenih umetnosti i dizajna; Institut za nuklearne nauke Vinča; Institut za tehnologiju nuklearnih i drugih mineralnih sirovina – ITNMS; Viša tehnološka škola u Aranđelovcu.
Konzervacija keramike sa arheološkog lokaliteta Kale - Krševica
Arheološki lokalitet Kale-Krševica se nalazi u dolini Južne Morave u jugoistočnoj Srbiji. Otkriveni su značajni ostaci najstarijeg urbanog naselja u Srbiji, koji potiču iz IV i prvih decenija III veka p.n.e. Izgrađeno prema grčkim uzorima, naselje je održavalo čvrste veze sa Makedonijom i Grčkom tokom svog postojanja.
Najveći procenat arheoloških pokretnih nalaza pripada keramičkom materijalu, koji manjim delom potiče iz grčkih radionica, dok je veći deo izrađen prema grčkim oblicima u grnčarskoj radionici koja je radila za potrebe ovog naselja.
Arheološka istraživanja nastavljena su od 2001. god, a organizovao ih je Arheološki institut u Beogradu, u saradnji sa Narodnim muzejem u Beogradu, Filozofskim fakultetom Univerziteta u Beogradu, Narodnim muzejem u Vranju i Centralnim institutom za konzervaciju u Beogradu - CIK. Do sada je istraženo oko 6% lokaliteta.
Najveći deo pronađenog materijala čini keramika. Manji deo materijala potiče sa Atike, dok su tipovi oslikanih posuda potiču iz severno egejskih radionica, verovatno iz oblasti Halkidikija. Među importovanim keramikom nalaze se brojne amfore, uglavnom izrađene u Mendi na ostrvu Tasosu. U raznovrsnim vrstama predmeta, prevladavaju različiti oblici stonih posuda, kuhinjskog posuđa i posuda za čuvanje tečnosti i hrane, koje su za potrebe stanovnika naselja izrađene u lokalnoj radionici, prema grčkim uzorima. Postojanje lokalne radionice potvrđuje pečat sa lunarnim slovom „E“ koje je utisnuto na mnogim posudama.
U Centralnom institutu za konzervaciju radi ce konzervacija keramike sa lokaliteta Kale-Krševica posle svake arheološke kampanje. Tokom iskopavanja, konzervatori CIK-a na arheološkom lokalitetu rade samo minimalne intervencije neophodne za obradu keramike, a zatim se vrši odabir keramičkog materijala koji će se kasnije konzervirati u konzervatorskim laboratorijama Centralnog instituta za konzervaciju.
Projekat „Menadžment zbirki“
Projekat Menadžment zbirki se odnosi na razvoj sistema upravljanja pokretnim kulturnim dobrima u muzejima, arhivima i bibliotekama. Pokriva tri osnovna aspekta organizacije rada sa zbirkama: dokumentaciju, konzervaciju i omogućavanje pristupa za istraživanje i prezentaciju.
Projekat se realizovati kroz:
- istraživački deo: analiza postojećeg stanja u organizaciji rada sa zbirkama, ispitivanje mogućnosti primene dostupnih upravljačkih mehanizama na organizovanje zaštite i upotrebe zbirki u postojećim lokalnim, nacionalnim i regionalnim uslovima, uspostavljanje modela upravljanja zbirkama za potrebe muzejske mreže Srbije
- edukativni deo: radionice na temu menadžmenta zbirki, priručnik za upravljanje zbirkama (kao rezultat istraživanja)
- komunikacijski deo: promocija rezultata istraživanja, okrugli sto na temu implementacije rezultata istraživanja.
Projekat Konzervacija-restauracija predmeta od stakla sa lokaliteta Sirmium iz zbirki Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici
Projekat obuhvata snimanje stanja predmeta, izradu plana konzervacije, i u skladu s planom biće izvedena konzervacija-restauracija predmeta. U okviru projekta će se odvijati edukativna radionica konzervacije-restauracije predmeta stakla. Predviđeno je pripremanje izložbe sa posterima i drugog informativnog materijala, koji će prezentovati aktivosti u okviru ovog programa.
Autor projekta: Maja Živković
Konzervacija skulpture ”Dečak sa krčagom” sa Čukur česme u Beogradu
Konzervacija skulpture dečaka sa krčagom sa Čukur česme obavljena je zahvaljajući saradnji Centralnog instituta za konzervaciju - CIK, Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Umetničke radionice „Kuzman“ i firme 3D svet.
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda je Centralnom institutu za konzervaciju u Beogradu, nakon sprovedenog postupka javne nabavke male vrednosti u septembru 2010. god., poverio posao konzervacije skulpture Centralnom institutu za konzervaciju, koji je posao organizovao u saradnji sa Umetničkom radionicom “Kuzman” Smederevo.
Istovremeno, za realizaciju konzervatorskog tretmana korišćeni su 3D snimci skulpture iz vremena od pre njene devastacije, koje je direktor firme „3D svet,“ Zoran Miljenović, stavio na raspolaganje konzervatorima. Zahvaljujući digitalnom trodimenzionalnom snimku spomenika, napravljen je veran model skulpure i kalupi za odlivanje nedostajućih delova. Koordinaciju, praćenje konzervatorskih tretmana i stručnu dokumentaciju obavljala je Nataša Krstić, konzervator metala iz CIK-a, a same konzervatorske radove na skulpturi izveo je eminentni vajar mr Zoran Kuzmanović.
Pre početka radova, skulptura je bila isečena i pokidana na 22 fragmenta. Svi fragmenti su bili veoma deformisani usled jakih udaraca i sečenja (ulegnuća, nagnječenja, široke pukotine, duboke ogrebotine i dr.), a pojedini fragmenti su nedostajali.
Konzervatorski tretman skulpture trajao je nepuna tri meseca, od početka oktobra do kraja decembra 2010. godine. Novost je da su nakon obnove sa donje strane skulpture zavarena četiri ankera, pomoću kojih je skulptura pričvršćena za postament, i samim tim biti bolje obezbeđena od krađa. Nakon završenih konzervatorskih radova skulptura je privremeno bila smeštena u Centralni institut za konzervaciju, zbog završavanja konzervatorske dokumentacije i priprema za njeno postavljanje u prostoru. Skulptura vraćena je na njeno postolje u Dobračinoj ulici u Beogradu, 18. aprila 2011. godine.
Terenska konzervacija na arheološkom lokalitetu Belo brdo u Vinči
U saradnji sa Muzejom grada Beograda, Centralni institut za konzervaciju u Beogradu – CIK je angažovan na konzervatorskim radovima na arheološkom lokalitetu Belo brdi u Vinči.
Neolitski lokalitet Belo brdo u Vinči predstavlja jedno od najznačajnijih naselja vinčanske kulture. Nalazi se na oko 12 km od Beograda. Odeljenje za arheološke lokalitete CIK-a angažovano je na poslovima terenske konzervacije na ovom lokalitetu, u saradnji sa kolegama iz Arheološke zbirke Filozofskog fakulteta u Beogradu. Praksa zaštite na Vinči, od samih početaka njenog istraživanja, predstavljena je 2010. godine na izložbi Vinča – fragmenti za rekonstrukciju prošlosti.
Konzervacija iskopa u periodu između arheoloških kampanja na lokalitetu je osavremenjena još 2006. godine, kada je uvedena upotreba geotekstila. Od aprila 2011. godine, na predlog Branislave Lazarević MA, konzervatora CIK-a i Stevana Đuričića (Arheološka zbirka Filozofskog fakulteta u Beogradu), sistem prekrivanja geotekstilom i peskom poboljšan je dodavanjem tj. postavljanjem geomreža i tankog sloja agregata - tucanika.
Rekonzervacija predmeta od srebra iz kolekcije Židovarsko blago
Prilikom sistematskih arheoloških radova na višeslojnom praistorijskom lokalitetu Židovar kraj Vršca, otkrivena je 2001. godine ostava raskošnog nakita od srebra i ćilibara. Ostava ukrasnih predmeta iz Židovara, uključujući i rasute nalaze iz sloja, sastoji se od 163 nalaza od srebra, 134 ćilibarskih perli, dva mesingana prstena i dva priveska od očnjaka mrkog medveda. Vreme ukopavanja ostave procenjeno je na polovinu I veka pre naše ere.
Nakon pregleda materijala u januaru 2010. godine, devet godina posle konzervatorskog tretmana i konsultacija sa stručnjacima iz Centralnog instituta za konzervaciju u Beogradu, konstatovani su znaci propadanja različitog inteziteta. Utvrđeno je da je ponovni konzervatorski tretman na određenom broju predmeta neophodan, kao i da s obzirom na stepen ugroženosti predmeti ne mogu biti izlagani ili korišćeni u naučno-istraživačke svrhe.
Kako je polje konzervacije arheološkog metala u Srbiji nedovoljno razvijeno, realizovana je edukativna radionica koju su vodili eminentni italijanski stručnjaci iz Visokog instituta za konzervaciju i restauraciju u Rimu, uz pomoć konzervatora iz Centralnog instituta za konzervaciju - CIK. Na taj način, srebrni predmeti iz kolekcije Židovarsko blago su tretirani metodama savremene konzervatorske prakse, a istovremeno će znanja biti preneta na domaće stručnjake.
Edukativna radionica konzervacije metala, u okviru koje je urađena rekonzervcija predmeta iz Židovarske ostave, realizovana je u okviru Kursa konzervacije metala u okviru projekta „Podrška uspostavljanju Centralnog instituta za konzervaciju,“ u saradnji sa stručnjacima iz ISCR-a.
Konzervacija mozaika iz Narodnog muzeja u Zaječaru.
Centar za konzervaciju-restauraciju CIK-a učestvuje na realizaciji konzervatorsko-restauratorskog tretmana tri fragmenta mozaika lova sa Romulijane, kroz 3 kampanje u; periodu od jula do novembra 2010. godine.
Pomenuta tri fragmenta mozaika sa Romulijane, čuvaju se u Narodnom muzeju „Zaječar“, i izloženi su u stalnoj postavci. Fragmenti pripadaju mozaičkom tepihu sa scenama iz lova koji je otkriven 1953. godine u centralnoj dvorani Palate I.
Projekat predviđa istraživačke i konzervatorsko-restauratorske radove kojima će se uspostaviti strukturna stabilnost fragmenata, omogućiti njihova mobilnost, kao i izlaganje na Romulijani. To će doprineti boljoj prezentaciji Palate I, a samim tim povećanju atraktivnosti lokaliteta za korisnike.
Partneri na projektu su Centralni institut za konzervaciju, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Beograd, Narodni muzej „Zaječar“ i Institut za nauku i tehnologiju keramičkih materijala (CNR-ISTEC ) iz Faence.
Konzervaciju mozaika je uradio stručni tim konzervatora i konzervatora-tehničara koji je formiran tokom konzervacije mozaika sa predstavom lavirinta i Dionisa u okviru projekta „Konzervacija mozaika iz Narodnog muzeja u Zaječaru – kurs stručnog usavršavanja“ (septembar-decembar 2008.). Pored stručnjaka Centralnog instituta za konzervaciju i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, tim su činili najbolji učesnici ovog kursa.
Zajednički rad na projektu će učvrstiti uspostavljenu saradnju između konzervatora iz različitih institucija zaštite nasleđa u Srbiji, i ojačati lokalnu mrežu stručnjaka koja će moći da odgovori na potrebe očuvanja i prezentacije mozaika na arheološkim lokalitetima i u muzejima u Srbiji. Saradnja sa stranim ekspertima, otvara put za dalji razvoj istraživačkog rada u CIK-u.
ICCROM - Arheološka konzervacija u Jugoistočnoj Evropi 2004 - 2007
Regionalni projekat pod nazivom Archaeological Conservation in Southeast Europe (Arheološka konzervacija u Jugoistočnoj Evropi) predstavlja jedan od najznačajnijih ICCROM - ovih projekata edukacije u ovom delu Evrope (ICCROM - International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property). Odeljenje za preventivnu zaštitu ”Dijana” Narodnog muzeja u Beogradu je na projektu učestvovalo kao nacionalni i regionalni partner i koordinator.
Realizacija programa edukacije u oblasti arheološke konzervacije odvijala se uz finansijsku podršku Ministarstva inostranih poslova Italije (Cooperazione Italiana allo Sviluppo, Ministero degli Affari Esteri, Italia), Uneskove kancelarije u Veneciji (UNESCO Venice Office – BRESCE) i Geti fondacije (The Getty Foundation), kao i saradnju institucija u regionu Jugoistočne Evrope.
Tokom godina, u programima su učestvovali predstavnici više zemalja regiona: Albanije, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Gruzije, Grčke, Rumunije, Srbije, Slovenije, Hrvatske i Crne Gore.
Ciklus edukativnih kurseva započet je Uvodnim kursom iz arheološke konzervacije, održanim u Galeriji fresaka u Beogradu 2004. godine. Naredne dve godine, usledili su četvoronedeljni kursevi na arheološkim lokalitetima u Srbiji, Dijana Karataš i u Sremskoj Mitrovici. Poslednji kurs u ciklusu održan je 2007. godine u Albaniji, u Nacionalnom parku Butrint.
Glavni cilj kurseva odnosio se na unapređivanje konzervacije u regionu kroz predstavljanje, potom i primenu savremene metodologije arheološke konzervacije, metoda i tehnika koje se koriste za analizu konteksta, dijagnostikovanje, dokumentaciju kao i za planiranje i implementaciju konzervacije na arheološkim lokalitetima. Metodologija kurseva podrazumevala je kombinaciju predavanja, diskusije i praktičnog rada na terenu.
Pozitivni rezultati, koji se ogledaju ne samo u primeni stečenih znanja već i nastavku saradnje između učesnika, pokazali su se još u toku trajanja projekta. Međutim, kako zbog obima tako i zbog stanja arheološkog nasleđa izuzetno je važno da ovako postavljena edukacija iz arheološke konzervacije teče u koninuitetu.
Logičan nastavak programa edukacije odnosio bi se Menadžment arheoloških lokaliteta i obuhvatao bi segmente upravljanja tj. planiranja, istraživanja, zaštite i prezentacije arheoloških lokaliteta. Centralni institut za konzervaciju ima nameru da predloži Generalnoj skupštini ICCROM – a da se Arheološka konzervacija prihvati i definiše kao dugoročni regionalni projekat, te da se uključi u planove ICCROM – a za naredni period.
Projekat TIEM 2007/2008
Regionalni edukativni projekat Timski rad za sveobuhvatni menadžment u vanrednim situacijama – Teamwork for Integrated Emergency Management(TIEM) – u jugoistočnoj Evropi, realizovan je u periodu 2007/2008.godine.
Projekat TIEM razvili su ICOM, ICCROM i Institut za konzervaciju Geti, u saradnji sa UNESCO-m, a u okviru ICOM-ovog Muzejskog programa za vanredne situacije – Museums Emergency Programme (MEP). Taj program osmislio je ICOM (International Council of Museums) zbog potrebe za edukacijom muzejskih profesionalaca u vezi s vanrednim situacijama.
Nakon procene prvog regionalnog projekta TIEM, realizovanog u Aziji 2005–2006. godine, ICCROM, ICOM i Institut za konzervaciju Geti identifikovali su region Jugoistočne Evrope kao ciljni region za organizaciju drugog regionalnog projekta. Saradnici na ovom projektu bili su ICOM SEE i Odeljenje za preventivnu zaštitu ”Dijana” Narodnog muzeja u Beogradu.
Kurs se odnosio na teoriju i praksu sveobuhvatnog menadžmenta u vanrednim situacijama – Integrated Emergency Management (IEM) – s ciljemrazvoja i primene sveobuhvatnog menadžmentau vanrednim situacijama u institucijama zaštitepokretnih kulturnih dobara, kao i razvoja saradnjena lokalnom i regionalnom nivou u slučaju vanrednih situacija.
Projekat je podeljen u tri faze:
- uvodna radionica, čiji je cilj uvod u koncept integrativnog menadžmenta rizika, održana 19. novembra – 1. decembra 2007. u Ohridu, Makedonija.
- Distance mentoring - perioda u kojem su učesnici obavezni da razviju projekat u vezi s vanrednim situacijama u svojoj instituciji, a pod mentorstvom predavačkog tima (januar – septembar 2008).
- zaključni seminar, čija je svrha revizija programa i projekata koje su učesnici započeli, održan 13 - 17. oktobra 2008. u Gornjoj Stubici, Hrvatska.
Prilikom održavanja završne radionice u Gornjoj Stubici predstavnici ICOM-a, ICCROM-a, Instituta
Geti i UNESCO BRESCE izrazili su zadovoljstvo povodom uspešnog okončanja ove faze MEP-a. U završnim diskusijama i razgovorima posebno je
naglašena pozitivna uloga ICOM SEE kao regionalnog partnera i koordinatora aktivnosti.
