Narodni muzej u Beogradu, kao centralna i matična muzejska ustanova zaštite pokretnih kulturnih dobara u Srbiji, osnovao je 1997. godine,
Dijana Centar za konzervaciju arheoloških predmeta sa školom. Centar je prvobitno formiran u cilju zaštite arheološkog materijala, sakupljenog tokom sistematskih istraživanja regiona Đerdapa. Ime je dobio po rimskom logoru na Karatašu, Đerdap – Statio Cataractarum Diane, gde su nastale prve ideje o novom sistemu interdisciplinarne zaštite i u čijoj je neposrednoj blizini bila stacionirana prva Letnja škola za konzervaciju. Godine 2002.
Dijana je instituisana kao Odeljenje za preventivnu zaštitu Narodnog muzeja u Beogradu a od 1. oktobra 2009. postaje sastavni deo CIK-a.
Razvoj novog modela zaštite u Dijana Centru Narodnog muzeja u Beogradu:
Teorijski koncept integrativne zaštite baštine i metodologija preventivne konzervacije, nova teorija zaštite baštine stalno se razvija i proverava u praksi kroz delovanje Dijana centra. Naša zapuštena stvarnost je pokazala da male sredine mogu, rešavajući svoje nagomilane probleme i same doći do opštih strategija, da ih vešto koriste i prilagođavaju sopstvenim interesima; da im daju nova tumačenja i da su u stanju da iznađu sopstveni put u okviru opštih strategija.
Metodologija preventivne konzervacije u Dijana Centru:
U devastiranim sredinama kao što je naša, sistem mera preventivne konzervacije definisan i etabliran u Dijana Centru, postavlja se veoma široko, obuhvata sve činjenice i akcije koje direktno ili indirektno utiču na sudbinu kulturnog dobra. Koncepcija preventivne konzervacije u Dijani povezuje u čvrst i dobro organizovan sistem sve elemente koji imaju veze sa stanjem i zaštitom baštine. Preventivna konzervacija objedinjuje sve metodološke mehanizme i interdisciplinarne oblasti koje moraju da dovedu do kvalitetnog očuvanja i razvoja baštine. Ovaj sistem se zasniva se na:
- interdisciplinarnoj teorijskoj i praktičnoj edukaciji
- razvoju primenjenih istraživanja
- primeni odgovarajućih uslova sredine za čuvanje i prezentaciju baštine, za profesionalno rukovanje i rukovođenje
- primeni odgovrajućih konzervatorskih tretmana kurativne konzervacije i restauracije
- razvoju izdavačke delatnosti
- snažnom sistemu informisanja, otvorenosti prema javnosti i stavljanja na uvid svih aktivnosti u vezi sa zaštitom, na animiranju javnosti za brigu o kulturnom nasleđu,
- formiranju mreže sponzora i donatora, razvijanju partnerskih odnosa sa različitim institucijama i pojedincima u zemlji i inostranstvu, sigurnijih i definisanijih izvora finansiranja
- regionalnoj i međunarodnoj kooperaciji preko partnerskih projekata i aktivnosti
Preventivna konzervacija koju razvija Dijana Centar ima za zadatak da na minimum svede sve potencijalne rizike po kulturno i prirodno nasleđe, da po svaku cenu izbegne improvizacije i proizvoljnosti, jer one obezvređuju njenu autentičnost i integritet i mogu nepovratno da oštete kulturno i prirodno nasleđe. Rezultat ovakvog definisanja preventivne konzervacije predstavlja i Rezolucija UNESKO-a o prevetivnoj konzervaciji kao osnovnom principu zaštite baštine posebno pogodnom za zemlje u tranziciji i zemlje u razvoju, koju je Generalna Skupština UNESKOa usvojila 10. oktobra 2003 u Parizu. Rezoluciju je predložila tadašnja država Srbija i Crna Gora, a u potpunosti ju je pripremio Dijana Centar. (UNESCO General Conference, XXXII session, Commission IV, 32 C/77, Resolution proposed in paragraph 04220 of document 32 C/5 concerning Subprogramme IV.2.2 (Protecting cultural diversity through the preservation of cultural heritage in all its forms and through normative action) as amended by draft resolution 32 C/DR.34 (Serbia and Montenegro) concerning paragraph 04220 (a) (II). Paris, October, 16th 2003. www.portal.unesco.org)
Preventivna konzervacija nam je omogućila da kulturno dobro ne posmatramo izolovano, već integralno u kontekstu i drugih sadržaja baštine i zajedno sa njegovim neposrednim i širim prirodnim okruženjem, ambijentom, atmosferom. Uz pomoć mera preventivne konzervacije može se graditi jedinstven, sveobuhvatni zaštićeni baštinski kompleks koji čine sva kulturna dobra na jednoj teritoriji i njihova zaštićena prirodna područja: materijalno i nematerijalno kulturno nasleđe i zaštićene okoline kulturnog nasleđa. Institucionalno organizovanje novog teorijskog i metodološkog koncepta zaštite predstavlja nova institucija u Srbiji - Centralni institut za konzervaciju u Beograd.
Aktivnosti Dijane obuhvataju :
1. edukaciju
2. odgovarajuće uslove čuvanja kulturnih dobara - mere preventivne zaštite
3. konzervatorski tretman arheoloških predmeta
4. istraživački rad
5. dokumentaciju i izdavačku delatnost
6. nacionalnu, regionalnu i međunarodnu saradnju i partnerstvo
7. marketing i odnose s javnošću
Aktivnosti su namenjene studentima ili diplomiranim studentima istorije umetnosti, arheologije, etnologije, fakulteta primenjenih umetnosti, likovne akademije, muzejskim stručnjacima, kao i svima koji su profesionalno usmereni ka zaštiti baštine.
1. Edukativni programi se sastoje od:
- osnovne obuke za nove polaznike koja počinje pohađanjem Letnje škole za konzervaciju arheološke keramike Dijana nastavlja se tokom godine u okviru drugih radionica. Ova obuka pruža osnovna teorijska i praktična znanja iz preventivne zaštite i konzervacije.
- specijalističke obuke za stare polaznike: konzervacija antičkog mozaika, arheološkog stakla, kao i porcelana, fajansa i majolike, kopija stećaka. Redovno se organizuju i radionice za izradu kopija i replica.
- Završni deo edukacije se sastoji od specijalizacija i usavršavanja na univerzitetima i u muzejima sveta. Brojni saradnici i zaposleni u Dijani već više godina se usavršavaju u institucijama zaštite Francuske, Italije, Slovenije, kao i na redovnim specijalističkim kursevima, seminarima i predavanjima.
- obuke muzejskih profesionalaca
- programa za decu predškolskog i školskog uzrasta: programi za publiku obuhvataju radionicu „Kopija i replika“ i radionicu „Tajne konzervacije.“
2. Mere preventivne zaštite: Aktivnosti Dijane obuhvataju obezbeđivanje adekvatnih uslova čuvanja, izlaganja i transporta muzejskih predmeta, praćenje i regulisanje klimatskih uslova, rukovanje kulturnim dobrima, primenu odgovarajućih materijala pri konzervatorskim tretmanima, istraživanja, organizaciju i planiranje u domenu zaštite, sa ciljem uspostavljanja sistema zaštite baštine sa osnovom u preventivnoj zaštiti. Kao deo centralne muzejske ustanove u Srbiji, „Dijana“ deluje na nivou Muzejske mreže Srbije, radeći na analizama stanja, identifikaciji i procenama rizika i donoseći odgovarajuće preporuke za prilagođavanje postojećih uslova zaštite željenom modelu.
3. Konzervatorski tretmani:
Keramika je najzastupljeniji materijal u arheološkim zbirkama naših muzeja, tako da je i najveći broj predmeta konzerviranih i restauriranih u Dijani izrađen od keramike. Konzervatorski postupci primenjuju se i na modernoj i savremenoj keramici (majolika, fajans, porcelan, itd). U Dijani postoji jedina radionica u našoj zemlji koja ima potrebnu opremu i materijale za primenu konzervatorskog tretmana na staklu.
Program konzervacije antičkih mozaika se sprovodi kroz konzervaciju mozaika iz kasnoantičke zbirke Narodnog muzeja u Beogradu, koji potiču sa lokaliteta Kosmaj, a kao deo programa saradnje sa Muzejom antike Arla i Provanse.
Odeljenja za preventivnu zaštitu Dijana se od 1999. godine bavi konzervacijom arheološkog ćilibara. Ovi predmeti pripadaju grčkoj i rimskoj zbirci Narodnog muzeja.
Stećci predstavljaju jedinstvene hrišćanske, nadgrobne spomenike. Konzervacija kopija stećaka je otpočeta 2003. godine. Konzervirane kopije su trenutno izložene u Galeriji fresaka. Izložba je, prvenstveno, namenjena slepim i slabovidim osobama, kako bi putem dodira doživeli njihovu formu i ornamentiku.
Radionica za izradu kopija i replika arheološke keramike, od 2003. godine do sada, okupila je više akademskih umetnika i zainteresovanih Dijaninih saradnika koji su prošli edukativne specijalističke programe izrade kalupa i kopija.
4. Istraživački rad sastoji se od:
- Fizičkih i hemijskiih ispitivanja
- Bioloških i mikrobioloških ispitivanja
- Ispitivanje starih tehnika i tehnologija
- Ispitivanja digitalnim tehnologijama
Sadašnja istraživanja se vrše iz oblasti: arheologije i umetnosti, priprode materijala, ispitivanja uzoraka; oblasti konzervacije i preventivne zaštite.
5. Dokumentacija: Kao posledica sve brojnijih aktivnosti i oblasti rada odeljenja, u procesu je poboljšavanje postojećeg i kreiranje novog sistema administrativne i stručne dokumentacije, koji treba da obuhvati dokumentaciju redovnih konzervatorskih aktivnosti, dokumentaciju o ispitivanjima, kao i sistematski prikupljivanu dokumentaciju o preventivnoj zaštiti, međunarodnim konvencijama i rezolucijama na polju zaštite kulturne baštine itd.
6. MPR: Glavni cilj ovih aktivnosti je širenje svesti o zaštiti i očuvanju kulturnog nasleđa, upoznavanje publike sa osnovnim principima preventivne zaštite i uključivanje publike u muzejske aktivnosti. Dosadašnji rad Dijane na polju marketinga i odnosa s javnošću obuhvatao je nekoliko aktivnosti: partnerstvo, prikupljanje novčanih sredstava, analizu realizovanih aktivnosti, istraživanje tržišta, osmišljavanje novih programa, seminara, kao i časopisa, publikacija i dr.
Dijana svake godine izdaje stručnu publikaciju koja obuhvata teme iz teorije i prakse zaštite baštine. Ova publikacija okuplja veliki broj saradnika iz zemlje i sveta.
Kao rezultat dugogodišnjeg rada formiran je tim mladih stručnjaka edukovanih iz oblasti zaštite kulturne baštine. Njihov osnovni zadatak je usavršavanje iz pomenutih oblasti, kao i prenošenje stečenih znanja i iskustava kako muzejskim profesionalcima tako i potencijalnim budućim stručnjacima.
Kroz naš sistem obuke prošao je veliki broj studenata srodnih profesija i zainteresovanih za zaštitu kulturnih dobara. Od 1997. godine do danas, u aktivnostima Dijani učestvovalo je preko 370 mladih ljudi. Bez obzira što mnogi nisu aktivni saradnici Dijane ovim putem upoznati su sa osnovnim principima sistema zaštite što takođe predstavlja bitan segment očuvanja kulturnog nasleđa .U proteklih nekoliko godina već se napravio prirodan odabir najpogodnijih kandidata, tako da sada imamo grupu – jezgro od 25 saradnika i starijih polaznika za koje možemo pretpostaviti da će se ozbiljno baviti zaštitom.
Dugogodišnjim radom, ostvarena je aktivna saradnja sa brojnim instutucijama zaštite u zemlji i svetu (UNESCO, ICCROM, UKIC, ICOM, Getty Institute, Muzej antike Arla i Provanse, Univerzitet Paris I, Sorbona, Narodni muzej Slovenije, Narodni muzej Makedonije, Muzej grada Beograda i dr.)
Za budućnost je, između ostalog, planiran nastavak saradnje na regionalnom i međunarodnom nivou na programima i projektima preventivne zaštite i edukacije što predstavlja bitan deo planiranih aktivnosti.
Juni 2009.
ŠTA JE DO SADA POSTIGNUTO U SISTEMU ZAŠTITE BAŠTINE DELOVANJEM DIJANA CENTRA
koji je programski osmislila i razvijala dr. Mila Popović-Živančević
Definisanje integrativnog koncepta zaštite koji koristi metodologiju preventivne konzervacije za svoju primenu u praksi.Novi istraživački pravac se ostvaruje direktnom interaktivnom vezom između integratovnog koncepta zaštite i uspešne primene metodologije preventivne konzervacije.
Preventivna konzervacija
Ostvarivanje novog istraživačkog pravca se ogleda u prepoznavanju preventivne konzervacije kao osnovne strategije za brigu o baštini, njeno interdiciplinarno i multidisciplinarno povezivanje sa drugim naučnim i stručnim disciplinama i sa okruženjem kulturnih dobara.
Preventivna konzervacija koja se razvijala u Dijana Centru oslanja se na opšte strategije u ovoj oblasti, ali istovremeno ih i prilagođava prilikama u Srbiji i regionu Jugoistočne Evrope, dajući joj nova tumačenja i značenja. Dijana Centar razvija međusobno povezan interdisciplinaran sistem mera zaštite, koji uključuje sve direktne i indirektne mere koje utiču na stanje baštine, u instituciji zaštite, javnosti i organima vlasti..
Na važnost razrade ovog sistema ukazuje i Rezolucije o preventivnoj konzervaciji kao posebno značajnoj strategiji za zemlje u tranziciji i zemlje u razvoju, koju je, na predlog države Srbije i Crne Gore, prihvatio UNESCO na Generalnoj skupštini oktobra 2005 u Parizu. Predlog ove Rezolucije za državu Srbiju i Crnu Goru pripremilo je OPZ Diana.
Razvijanje regionalnog koncepta zaštite, reflektovanje profesionalnih uticaja na institucionalnu mrežu Srbije i regiona Jugoistočne Evrope. Dijana Centar pruža začajan doprinosi kreiranju i razvoju zajedničke regionalne strategije zaštite baštine, koja preko projekata direktno uključuje profesionalce iz skoro svih zemalja regiona..
Razvijanje različitih edukativnih formi iz teorije i prakse muzeologije i zaštite baštine, iz preventivne konzervacije, kurativne konzervacije i restauracije, dokumentacije, prezentacije i to u vidu seminara, kurseva, radionica, letnjih škola, okruglig stolova, panel diskusija i sl.
Kreiranje i osnivanje prvog mastera iz preventivne konzervacije na Beogradskom Univerzitetu, na Multidisciplinarnim studijama, u saradnju sa Univerzitetom Pariz I – Sorbona i narodnim muzejem kao nastavnom bazom. Dalji razvoj akademskih studija treba da uključi mastere iz kurativne konzervacije i restauracije, i osnovne studije na principu 3+2.
Kreiranje nove generacije profesionalaca koji su obučavani preko edukativnih modela u Diana Centru na novim teorijskim i praktičnim konzervatorskim principima, uz pomoć značajnih domaćih i inostranih eksperata i uz pomoć specijalizacija u značajnim evropskim i američkim muzejskim institucijama i institucijama zaštite.
Direktno uključivanje mladih stručnjaka u regionalni i međunarodni sistem zaštite preko učešća u partnerskim projektima. i edukativnim programima.
Redovno publikovanje publikacije DIANA, koja je zauzela odgovarajući prostor među profesionalcima u Srbiji, regionu ali i u svetu uopšte i koja afirmiše naše napore na uspostavljanju efikasnog sistema zaštite, ali i prenosi tuđa iskustva i znanja.
Direktno učestvovanje u osnivanju Centralnog instituta za konzervaciju – CIK-a, kreiranju i organizovanju nove regionalne institucije zaštite u Beogradu, koja se strukturalno oslanja na koncept integrativne zaštite iz Dijana Centra. CIK na jednom mestu organizuje odgovarajuću edukaciju i multuidiscipliniran isitraživački rad i njihovu primenu u praksi kroz preventivnu konzervaciju, kurativnu konzervaciju i restauraciju, dokumentaciju, prezentaciju i marketing.
Razvoj i jačanje NC ICOM-a Srbije u jedan od najaktivnijih i najuticajnijih nacionalnih komiteta u Evropi, koji je preko brojnih programa i aktivnosti postepeno okupljao oko sebe profesionalce iz muzejske mreže Srbije i našeg regiona. Delovanje ICOM Srbije se prirodno širilo na region Balkana i okupljanje drugih NC ICOMa iz regiona oko zajedničkih interesa i ciljeva. Iz ovoga se neminovno razvila ideja o formiranju snažne regionalne organizacije ICOMa za naš region - ICOM SEE.
